باشد . و اگر متعذر باشد اجتماع اين شروط ، پس والى سازد امام فاسقى را يا جاهلى را ، قضاى او نافذ مىگردد للضروره . اين است كلام « انوار » .
امّا بيان آداب قاضى بعد از نصب در مذهب حنفيّه ؛ در « هدايه » گفته كه كسى را قاضى سازند نظر كند در ديوان قاضى كه پيش از او بوده ، و آن خريطهاى چند است كه در او سجلّهاست ، و مراد از سجلّ كتاب حكم است ، خواه آن بياضها از مال بيت المال باشد يا مال خصوم يا مال قاضى . ديگر نظر كند در حال محبوسان پس هر كسى كه اعتراف كند بحقى لازم گرداند آن حق او را ، و آن كسى كه انكار كند قبول نكند قول معزول را بر او مگر به بيّنتى ، و اگر كسى بيّنه اقامت نكند ، تعجيل ننمايد به گذاشتن او تا آن زمان كه ندا كند بر او و نظر كند در امر او . و نظر كند در امانتها و وقفها كه در دست قاضى سابق بوده ، و عمل كند به دو برآن چيزى كه قائم شود برآن بيّنه ، يا اعتراف كند به دو صاحب يد ، پس آن را تسليم مقرّ له اول كند . و از براى حكم در جائى ظاهر بنشيند تا جاى او بر غربا پوشيده نگردد ، و در مسجد نشيند و مسجد جامع اولى است ، و اگر در خانه نشيند باكى نيست . و قبول هديه كند از خويش و قوم خود كه محرم باشند و از كسى كه پيش از قضا معتاد بوده باشد كه او را هديه مىداده ، و اگر ايشان را خصومتى باشد قبول هديهء ايشان نكند ، و همچنين اگر زيادت از معتاد آورند . و حاضر نشود در هيچ دعوتى مگر دعوت عام . و دعوت خاصّه آن است كه اگر صاحب دعوت داند كه قاضى حاضر نمىشود آن دعوت نكند . و به جنازه حاضر شود ، و عيادت مريض بگويد ، و مهمانى نكند يكى از خصمان را بىآن ديگرى ، و چون هر دو خصم حاضر گردند ميان ايشان برابرى كند در نشستن و اقبال بديشان نمودن و اشارت و نظر ، و با يكى پوشيده سخن نگويد و اشارت نكند ، و او را تلقين حجّت نكند ، و در روى يكى نخندد ، و مزاح با يكى نكند ، و گواه را تلقين نكند كه با او گويد كه همچنين و همچنين گواهى مىدهى . و امام ابو يوسف رحمه اللّه مستحسن شمرده اين تلقين را در غير موضع تهمت . اين است سخن صاحب « هدايه » .
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 143
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص١٤٣