سازند ؛ شيخ الامام علم الهدى ابو منصور ماتريدى رحمه اللّه گفته : سزاوار است كه حاكم عالم باشد به حلال و حرام ، و عدل و صاحب ورع ، و راه يافته به وجوه تدابير خلق ، عارف به مراتب مردمان ، موصوف به علوّ همت ، و نگاه داشتن نفس از خبايث ، و عفت از فروج ، و آن كه برسد به مرتبهء مجتهدان . اين است سخن ابو منصور رحمه اللّه .
و استاد الائمه رحمه اللّه در « اقضيه » از ابوذر رضى اللّه عنه روايت كرده كه او گفته : اهل قضا آن كسى است كه در او عدالت و علم به كتاب اللّه باشد ، و ناسخ و منسوخ و حلال و حرام و امر و نهى داند ، و علم به سنّت رسول اللّه - صلى اللّه عليه و سلم داشته باشد ، و از اهل اجتهاد باشد ، و محدود در قذف نباشد . و بعضى ديگر از علماء حنفيّه گفتهاند : اهل قضا كسى است كه عالم به خدا ، و عارف به نصوص شرع از روى تفسير و تأويل ، و عارف باشد به طرق فقه در اصل شرع از روى تعليل ، و مؤيّد « 1 » باشد به روح القدس در انوار عقل و شرع . و مثل اين قاضى امام خلق و حجت حق است . اين است بعضى از اوصاف قضات كه بايد به دو متصف باشند نزد حنفيّه تا سزاوار باشد سلطان را كه تفويض قضا بديشان نمايد . و اگر به كسى تفويض قضا نمايد كه اين اوصاف در او نباشد آن تفويض نافذ است ، اما سلطان در آن تفويض آثم است ، ما دام كه كسى را يابد كه موصوف بدان اوصاف باشد ، و با وجود او تفويض به غير مستحق كند . و اگر كسى نباشد موصوف بدان اوصاف و به غير مستحق تفويض كند ، او را قاضى ضرورت خوانند و اللّه اعلم .
و امّا اوصاف لايقهء قضات در مذهب شافعى ؛ در « انوار شافعيّه » گفته است :
مستحبّ است كه قاضى و افرا العقل ، حليم ، صاحب تثبت ، خداوند فطنت و راى و وقار و سكينه باشد ، و جبّار نباشد كه خصوم از او ترسند ، و ضعيف نباشد كه به دو استخفاف كنند و طمع در او نمايند ، و قريشى باشد ، و رعايت علم و تقوى اولى از رعايت نسب است . و شرط نيست كه نيكونويس باشد ، و نه آنكه سليم الاعضا
هامش
( 1 ) اصل : متأيد .