علم برآن رفتهاند . و قبول خبر واحد و وجوب عمل به دو متعلق است به هشت شرط كه چهار در نفس خبر است و چهار در مخبر . و اما آنچه متعلق به نفس خبر است :
اول آن كه مخالف كتاب اللّه نباشد .
دوم آنكه مخالف سنت مشهوره نباشد .
سيوم آنكه در حادثهاى نباشد كه بليّه به دو عموم داشته باشد ، زيرا كه عادت مقتضى استفاضه است در امثال اين كه بليّه به دو عام است .
چهارم آنكه متروك المحاجة به دو نباشد نزد ظهور اختلاف .
و اما آن چهار صفت كه در مخبر مىبايد :
اول عقل است ، و آن نورى است در باطن كه ادراك مىكنند بدان حقيقت معلومات را همچنانچه ادراك مىكنند به نور حسّى مبصرات را .
دوم عدالت ، و آن عبارت از استقامت است بر طريق حق .
سيوم اسلام ، و آن عبارت از قبول دين حق محمدى است صلى اللّه عليه و - سلم .
چهارم ضبط ، و آنچنان است كه شيخ الامام ، فخر الاسلام رحمه اللّه گفته :
سماع كلام است چنانچه سزاوار باشد ، بعد از آن فهم معنى آن ، ديگر حفظ او و بذل مجهود نمودن در حفظ او . اين است شرايط خبر واحد كه اگر يكى از آن محقق نگردد عمل به دو نتوان كرد .
و در اصول حديث آوردهاند كه شرط قبول خبر واحد و روايت او آن است كه او ضابط باشد . و ضبط دو ضبط است : ضبط صدر و آن آن است كه ثبت كند آنچه بشنود به حيثيتى كه متمكّن باشد از استحضار او هر وقت كه خواهد . و ضبط كتاب و آن آن است كه از كتابى روايت كند كه آن را تصحيح نموده باشد ، و بر صحت او اعتماد داشته باشد بدان وجه كه بر استاد خوانده باشد ، و استاد آن كتاب را به دو « مناوله » كرده باشد و گفته باشد كه از من روايت كند ، و از وقت سماع يا قراءت يا مناوله آن كتاب را حفظ كرده باشد نزد خود تا وقت
سلوك الملوك ( فارسى ) — صفحة 108
مساهمون: فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى
ص١٠٨