و پادشاه را كه بر پادشاه رجحان باشد ، به چهار چيز تواند بود : يكى آنكه به نفس خود شجاع عاقل و مبارز كامل بود ؛ و دوم كه به يمن راى و حسن تدبير مشهور باشد ؛ و سيم آنكه به كثرت لشكر و فزونى انصار و اعوان موصوف بود ؛ و چهارم به آلت و عدّت . پس چون پادشاه را اين اسباب مذكور حاصل شد ، بايد كه طلب مزيد مقدرت و مزيّت ولايت كند تا به واسطهء ازدياد مملكت و وفور مكنت فضلا را تعهّد تواند كردن و عقلا را به تفقّد به وجه مستعبد تواند شدن . و بدانكه كثرت سپاه به مال تعلّق دارد و مال به بندگان كافى و عمارت ولايت .
و معلوم است كه چون پادشاه عاقل باشد و فضلا به خدمت او مستسعد ، از تغلّب دشمن و تسلّط خصم نينديشد ؛ و مال را سه مرتبت است : يكى تحصيل آن از وجوه وجوب ؛ و دوم صيانت آن از درن اسراف و خرج آن بر حسب دخل ؛ و سيم بذل آن بر وجه صلاح . امّا جمع مال بىتوبيخ و تعنيف آن باشد كه بىقهر و خسّت ميسّر گردد ، و حفظ آن به حسب حصول و ترك منع از خرج واجب . و انفاق به طريق محمود آن باشد كه نه به بخل انتما ياود و نه به اسراف آن را اعتزا توان داد .
و پادشاه عاقل آن بود كه همّت مصروف دارد بر آنكه دخل بر خرج راجح آيد تا مجال ادّخار وسيع گردد ، و تراكم اموال مهيّا شود . پس چون مال جمع شد آن را به سه قسمت كند : قسمى به مصالح لشكر و اهتمام حشم و مراعات خدم صرف فرمايد ، [
a
264 ] و قسمى بر هواى نفس و حصول مآرب دنياوى بذل كند ، و قسمى به ابتغاى مرضات الهى و براى تدبير اضداد و تدمير حسّاد ؛ تا او نيز چون دشمن مستظهر شود ؛ و چون معاند معتضد گردد ، به دفاين و خزاين شرار اشرار از خود دفع كند از آنكه تيغ پولاد به زره پولاد مدفوع شود ، و از اين سبب گفتهاند :
ردّ الحجر من حيث أتاك فإنّ الشّرّ لا يدفعه الّا الشّرّ . چه اگر پادشاه به تخريب ولايت راضى شود مثال او همچنانكه چشمهء آب باشد كه از هبوب باد روز به روز پر مىگردد ، و هجوم سيل اطراف آن را خراب مىكند تا به مدّت اندك چشمه