مردان كارى مستظهر گردانى كه تسلّط ايشان بر دشمن ممكن گردد . و قلب را تعبيه به وجهى دارى كه بر تظفير هر دو طرف و تظهير هر دو جانب قادر باشى . و بعضى از اعناق مبارزان اختيار كنى و بر طرفى بدارى تا به هر جانب كه ضعف غالب گردد ، بىتوقّف هجوم كنند . و اگر در لشكر دشمن شجاعى باشد كه از او در ضماير ارتياعى افتد ، تو نيز از مبارزان لشكر اختيار كن و به مقابلهء او بدار تا به هر طرف كه حركت نمايد ، اين قوم مقابل او باشند ؛ وصف خويش مقوّس بايد داشت .
و حقيقت است كه چون در مصاف پادشاه صبور بود و لشكر از او [
b
210 ] خشنود و معركه لايق و مخالف دشمن ظفر از رأفت خداى تعالى توقّع بايد داشت . و خداوند بايد كه چون با دشمن منابذت را تشمّرى فرمايد ، به وجهى اقدام نمايد كه صون عرض عزيز محقّق باشد و قهر دشمن ممكن . و از آن جمله يكى آن است كه معركه چنان اختيار فرمايى كردن كه پيلان را مصال كرّ و مجال فرّ مسدود باشد . و گردونهها در لشكرگاه فرماى آوردن و مردم با آلت نفط و ديگر آلات مهيب ، چنان كه از آن پيلان را تهزّع حاصل آيد و از تلدّد و تهدّد به محارشت و مناوشت نپردازند . و ساقهء لشكر به اصحاب حماست و ارباب مراست سپارى تا لشكر را از ايشان استظهار فزايد .
و بايد كه پيلبانان را به اصطناع و احسان نبوت حاصل آرى و از مناغات بسيار جمله را خورت زيادت گردانى ، از آنكه پيل بىپيلبان كفايت مهمّى را نشايد ؛ و صفها مستقيم فرمايى كردن و در پيش پيلان چاههاى خرد فرمايى كندن كه چون بوى گل نو به مشام پيلان رسد ، البتّه اقدام ننمايند ، و اگر نزديك شوند تيرباران فرمايى كردن . و مايهء محاربت آن است كه ترتيب معركه لايق جايگاه و بر قياس خصم فرمايى كردن ، زيرا كه صف بر دو نوع است : منفصل و متّصل ؛ و متّصل بر سه نوع است : مستقيم و مقوّس و مثلّث . و همه را بايد كه ميمنه و ميسره و قلب و جناح باشد و صف منفصل آنگه بايد كه لشكر شاه همه سوار باشند و