فكر متين نيايد ، زيرا كه تهوّر راه تفكّر ببندد و صورت صواب از صحيفهء خاطر ببرد . از آنكه نايرهء خشم چون متلهّب شد ، رطب و يابس [
b
208 ] خطرات خاطر را بسوزاند ، و ينابيع فطنت را خشك كند و نتايج حزم را مستقبح دارد .
و پوشيده نيست كه مهمّات به افكار لطيف كفايت گردد و به تنوّق شريف نظام پذيرد . از جثّهء جسيم و هيكل عظيم كياست و حماست نيايد كه هنر به خفّت ذات و نحافت جسم تعلّق دارد . از كثرت اعوان و غلبهء انصار او باك مدار از آنكه گفتهاند كه از دشمنى احتياط بايد كرد كه در آن مهم كه به كفايت آن استبداد مىنمايد ، همم عرانين دولت و آراى اساطين مملكت با راى شاه موافق و به ارادت او مطابق باشد .
و معلوم است كه افعال لشكر نتيجهء ضمير پادشاه است ؛ اگر پادشاه جور را به خود راه ندهد ، و تأييد آسمانى روع را از او ذبّ كند ، به واسطهء صفو نيّت و عنايت سكان سرادقات قدسى ، به اندك لشكر دشمن غالب و بدخواه قاهر را قهر تواند كرد . چه نصر منقاد و ظفر مذعن آن باشد كه مكنون ضمير او بر نظام احوال رعايا و قوام امور خاصّ و عام موقوف بود ، و به زيور ظلف و زينت عدل موشّح ، و به حلى انصاف و حليت انتصاف متحلّى . چه عقلا گفتهاند كه حصول نجح و تيسير توفيق آنكس را توقّع بايد داشت كه در ميدان مردان ثابتقدم باشد و آراى او بر مصالح خلايق مواظب و فكر او بر نظام عالم مجدّ .
و ارباب فضايل و اصحاب فواضل گفتهاند كه : استحواذ آن پادشاه را مسلّم باشد كه سه حالت بر احوال او تسلّط دارد : يكى لشكر موافق كه در طلب رضاى پادشاه جهد مبذول دارند و تحمّل نوايب و تجرّع شوايب توانند كردن ، و در محاربت ايشان را تجارب حاصل آمده باشد ، و مدخل و مخرج [
a
209 ] بر اقتضاى حزم و طريق خرد شناسند ، و ديگر اقتحام اخطار او را مضطر نگردانند و انياب نوب او را مرهوب نكند و شعار تيقّظ و دثار تحفّظ دارد ، و سوم جاى مصاف و موضع مطاف چنان باشد كه جمله لشكر يكديگر را صيانت توانند كرد