مضبوط ؛ كه بدان روزگار كه ايرانيان [
b
183 ] به حضرت نوشروان حاضر شدند ، گفتند كه خسرو ما را به چيزى تقليد فرمايد كه طاقت تحمّل آن جمهور را حاصل باشد ، و اندك كلفت و بسيار نفع بود . خسرو از ايشان راستى اقتراح كرد و گفت :
در هر كارى صدق را حليت حالت سازند تا از حوادث هوان و بوايق خذلان محروس مانند . اما راستى دو نوع است : يكى به قول متعلّق و ديگر به فعل لاحق .
و امّا صدق فعل آن بود كه آن قبول كند كه بر اتمام آن قادر بود ، و صدق گفتار آن باشد كه بر مستمع اشتباه آن متصوّر نشود ، و به زيور اعتدال موشّح باشد .
و اعتدال آن را بايد شناخت كه غايت صلاح و شامل فلاح بود . چنان كه طبّاخى اندر ديگ زعفران به مقدار گوشت نهد ، هرچند كه آن اعتدال است ، امّا از عدل عدول كرده باشد و او را استادى مسلّم نگردد ، و لذّت طعام نه بر وفق مراد آيد ، و ليكن چون توابل ديگ بر حسب اعتدال نباشد ، طعام لذيذ آيد ، اسم استادى بر وى اطلاق شود .
پس صدق مقال و اعتدال حال نگاه داريد و از زور و افترا و جور و اعتصا دور باشيد تا جمله از كرايم عادات ما در فراديس راحات ترفّل نماييد و در مناصحت صدق نيّت ظاهر گردانيد ، و صون دست و حفظ زبان و نگاه داشت عفت از فرايض شناسيد و به اصحاب اغراض دولت ما طريق مخالصت مسدود داريد ، و اسباب مخالطت و دواعى مباسطت دور ، و با ما در سرّا و ضرّا بر يك نسق زندگانى كنيد ، و در اين دو حال در مساعدت و مرافدت بر يك منوال رويد و اصحاب جرايم و ارباب [
a
184 ] جراير را پنهان مكنيد و به اصطناع و ارتفاع كه از حضرت ما يابيد ، ما را مشكور داريد و از كفران و جحود احتراز نماييد ، و فرزندان خويش را به ولاى رفعت و هواى دولت ما تربيت دهيد ، و در تعليم آداب و تهذيب الباب ايشان جدّ نماييد ، و بر فقرا و مساكين تكبّر و تمرّد روا مداريد ، و از هرچه معلوم است كه توريط شما بدان تعلّق دارد ، اجتناب نماييد .
و شما دانيد كه مشفقتر كسى بر شما شماايد ، و بهتر كسى كه ترقيح حال و