5 - فهم مجموعى موضوع :
قرآن كريم ، بر ميانه روى و رعايت اقتصاد ، در خوردن و آشاميدن تأكيد كرده است ، زيرا كه فرمودهء خداى متعال : * ( لا تُسْرِفُوا ) * بدين معنى است كه از حدّ ميانه و معتدل تجاوز مكنيد ، و اين معنى در اين فرمودهء ديگر خداى متعال : * ( وَلا تَعْتَدُوا ) * بصراحت بيان شده است . پس نهى از اسراف در * ( لا تُسْرِفُوا ) * ، حد و ميزان خوردن و آشاميدن را تعيين مىكند ، يعنى همان حدّ مقتصدانه و متعادل در زندگى فرد ، كه مراعات آن موجب مىشود تا در زندگى اجتماع نيز موازنه ( همخوانى و هماهنگى ) به وجود آيد . و اين حديث - كه در فصل نيز آورده شد - مفهوم و مراد آيه مباركه را به خوبى بيان مىكند ؛ امام صادق « ع » مىفرمايد :
« . . . و جوّز لهم أن يأكلوا قصدا ، و يشربوا قصدا . . . و من عدا ذلك كان عليه حراما
- ( 1 ) بر ايشان روا داشت تا از آن ( مالى كه دارند ) با ميانه روى بخورند و با ميانه روى بياشامند . . . و آنچه از اين حد تجاوز كند حرام است » . سپس اين آيه را مىخواند : * ( وَلا تُسْرِفُوا ، إِنَّه لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ) * ، - ( 2 ) اسراف نكنيد ، كه خداوند اسرافكاران را دوست ندارد ، » . پس تصرّف انسان در مال خويش و به مصرف رساندن آن ، اگر افزون بر اندازهء اعتدال و ميانه روى و صرفه جويى باشد ، ممنوع است . و همين امر دليل بر آن است كه مصرف اسرافى ، تصرّف در حقّ ديگران است ( اگر در مال ايشان نباشد ) ؛ و به همين جهت حديث آن را حرام شمرده است . و در حديث آمده است كه
« المسرف يأكل ما ليس له « 1 »
- ( 3 ) شخص مسرف چيزى را مىخورد كه به او تعلَّق ندارد » ، يعنى استفادهء تا آن اندازه ، حقّ او نيست ، اگر چه مال خود او باشد ( بژرفى بنگريد ! ) .
6 - اسراف در توليد و واردات :
اسراف به توليد و وارد كردن كالاها نيز تعلَّق مىگيرد . كسى كه در تعاليم اسلامى بژرفى بنگرد - بويژه در « آيات اسراف و مسرفان » - خواهد دانست كه هدف اين تعليمات ، تثبيت يك اصل كلَّى و عام است ، در بارهء رابطهء انسان با موادّ طبيعى و امكانات مادّى زندگى و فرآورده هاى صنعتى و وارداتى ؛ اصلى كه
هامش
« 1 » - همين فصل ، بند « د » .