او اساس خاندان عبّاس مشيّد گشت و قواعد اين دولت ممهّد ماند بدين سبب اخبار اوتلو ذكر اين اخيار ايراد افتاد .
بدانكه اين ابو مسلم صاحب دولتى بود كه طنين كوس اقبال دولت او به مسامع آفاق برسيد ، به راى صائب و همّت عالى و كمال شهامت و ثقوب « 1 » فطنت در سوانح مهامّ و اشغال خطير شروع كرد تا از پايهء آحاد مردم به محلّ يگانگان آفاق از ملوك خراسان و عراق رسيد .
نفس عصام سوّدت عصاما * و علّمته الكرّ و الإقداما * 3
و قصّهء او مشهورتر از آنست كه به تكلّف عبارت حاجت افتد از جمله در خاطر خطير آورد كه اسم خلافت از ظلمهء بنى اميّه با سلالات اهل عبا و اولاد رسول و بتول نقل كند و ايشان از بيم طايفهء امويان در نقاب احتجاب متوارى بودند و چون لعل در سنگ و گوهر در شمشير پنهان شده ، و بو مسلم از خباياى زوايا و مكامن خفايا بسى بحث و استخبار كرد « و اين من المشتاق عنقاء مغرب » * 4 چون تصوّر شخصى از بنى فاطمه كه استيهال « 2 » آن منصب و استقلال اين پايهء بلند را بشايد در قبضهء تعذّر ماند . گفت اكنون از فرزندان عبّاس كه عمّ مصطفى بود « و انّما عمّ الرّجل صنو ابيه » * 5 شخصى طلب كنى فرشته سمت روحانى صفت كه اين شغل خطير را شايسته باشد ، ابو العباس را نشان دادند كه در كوفه به خانهء وليد بن سعد « 3 » * 6 مختفى است با چهار برادر ، بو مسلم ايشان را به وثايق استظهار از مكامن استتار بيرون آورد و به اعزاز و اهتزاز تلقّى كرد و بر سرير سرور و تخت بخت نشاند و خود بندهوار بر قدم عبوديّت ايستادگى نمود و عقد بيعت و عهد خلافت بر ابو العبّاس مقدّر و مقرّر كرد و به دار الخلافهء بغداد فرستاد و خود از اين طرف بر عقب خصمانش برفت تا صورت جملهء دشمنان از غلاف خلاف مسلوخ گشت و سورت جمله معاندان به آيت
« جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ »
* 7 منسوخ ماند و ارين « 4 » ذكر صقع چون بو العباس * 8 به بغداد رسيد و خطبت « 5 » بكر بيعت را خطبه خواست خواند قضيبى « 6 » به رسم خلفا در دست داشت چو به منبر برآمد اتّفاق را تب لرزش گرفته بود چنان كه مكنت تماسك نداشت ، و آن
هامش
( 1 ) . ثقوب : نافذ رأى گرديدن . ( تاج المصادر - به نقل دهخدا )
( 2 ) . استيهال : سزاوار چيزى شدن .
( 3 ) . متن : سعيد .
( 4 ) . و ارين ذكر صقع . . . مفهوم عبارت معلوم نشد .
( 5 ) . خطبت ( به كسر خ ) : خواستگارى كردن زن .
( 6 ) . قضيب : چوبدستى .