1 - آنچه بنقل دانسته شود 2 - آنچه بنقل دانسته نشود 3 - آنچه هم بنقل هم بعقل اثبات شود . آنچه بنقل اثبات شود فروع دين است ، آنچه بعقل اثبات شود اصول دين است مانند : معرفت ذات و صفات علم . فروع دين را شامل علم كتاب يعنى تفسير ، قرائت ، وقوف ، لغات قرآن ، اعراب ، اسباب ، نزول ، معرفت ناسخ منسوخ ، علم تأويل و قصص ، علم استنباط معانى قرآن ، علم ارشاد و نصيحت ، علم معانى و بيان درايه ، رجال ، كنيه و القاب ، قبائل و انساب ، اعمار و بلدان ، اوطان ، رجال و صحابه ، اصول وفقه ميداند . وى نامى از علوم ديگر بوده است و آن را شامل علوم ادبى ميداند . فن مناظره را يكى از فنون مهم دانسته است .
دربارهء تاريخچه منطق و واضع و غرض از آن بحث كرده است و آراء و اقوال مختلف را ايراد كرده است . وى اصول كلى و علوم متعارفه و اصول موضوعه را با بيان جالب در باب منطقيان ايراد كرده است .
9 - افضل الدين ناماور الخونجى :
( متوفى 649 ) از نواحى آذربايجان است .
از جمله آثار وى در منطق : كشف الاسرار عن غوامض الافكار است كه حواشى و شرحهاى مهمى بر آن نوشته شده است ، كتاب ديگر او الموجز است كه سيف الدين عيسى بن داود منطقى شرحى بر آن نوشته است .
10 - علامه قطب الدين محمد بن محمد بويهى رازى ( 766 ) .
از كارهاى اوست : نحر « القواعد - المنطقيه » يا شرح رساله شمسيه « لوامع الاسرار فى شرح مطالع الانوار ، رسالهاى در تحقيق كلّيات ، تحقيق دلالت ، تحقيق تصور و تصديق ، تحقيق محصورات .
11 - سعد الدين تفتازانى ( متولد 722 ) از شاگردان اوست كه بعدا نامى از وى برده مىشود .
12 - برهان الدين نسفى ابو الفضل از كارهاى اوست در منطق :
كتاب الفصول در علم جدل كه شمس الدين محمد سمرقندى آن را شرح كرده است . اين كتاب را مقدمة البرهانيه نيز ناميدهاند ، ديگر « القوادح الجدليه » .
13 - محمد بن عبد الله مراغى ( 681 ) داراى كتاب الخلاصه در جدل است .
تفتازانى : چنان كه اشارت رفت دانشمندان بزرگ اسلامى فن منطق را در اثر ضرورتهاى علمى و اجتماعى و مذهبى با ساير دانشهاى ديگر و معارف اسلامى بياميختند و از اصول و اقيسه و باب كليات و مباحث الفاظ در ساير علوم بهرهها گرفتند و مانند تفتازانى و عبد القاهر جرجانى جهت تفسير درست آيات و اخبار و تاويل و توجيه متشابهات و عبارات و الفاظ مجمل فن معانى و بيان و بديع را گسترش دادند و در اين قسمت از علوم عقلى مدد گرفتند و منطقى ديگر با بسطى تمام بوجود آوردند كه همان منطق لفظى باشد كه اخوان الصفا از آن نام بردند .
تفتازانى صاحب تهذيب المنطق كه ملا - عبد الله يزدى بر آن شرحى نوشته است يكى از كسانى است كه اصول منطق را با عباراتى موجز بيان كرده است لكن اهميت وى در فن معانى بيان است كه يكى از
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1943
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٩٤٣