است كه رءوس مسائل فلسفى و منطقى را كلا در اين كتاب مطرح مىكند و چنان كه عادت اوست مورد شرح و نقص قرار ميدهد .
4 - ابو العباس فضل بن محمد لو كرى مروزى از شاگردان بهمنيار است وى در اقسام علوم عقلى و از جمله علوم منطقى كتابها نوشته است و كتاب شفا را تلخيص كرده است .
كتاب منطق وى در نه فن و سى و هشت مقالت است كه آن هم منتخبى است از منطقيات شفا .
5 - ديگر قاضى زين الدين عمر بن سهلان ساوى است كه معاصر سنجر است . از آثار اوست كتاب بصاير النصيرية در منطق و كتاب التبصره .
6 - تاج الدين محمد بن عبد الر ؟ ؟ ؟ يم شارستانى ( 48 ؟ ؟ ؟ م ) وى فيلسوف و منطقى است ، بهترين مقولات نخبهء شفا را برگزيده و خطاهاى شيخ را نمودار كرد . افكار و نظريات او در فلسفه و منطق حائز اهميت است .
7 - شهاب الدين سهروردى : شهاب الدين ابو الفتوح يحيى بن حبش بن اميرك سهروردى يكى از فلاسفهء بزرگ ايرانست بسال 549 در سهرورد ولادت يافت و بسال 587 در حلب كشته شد . وى را شيخ اشراق يا شيخ مقتول يا شهيد هم ناميدهاند . و بطور قطع يكى از نوابغ فكرى ايران محسوب مىشود . وى را ميتوان بانى فلسفه اشراق در دوران اسلامى دانست . حكمت اشراق وى همانطور كه خود گويد مبتنى بر اصول فلسفى ايرانيان قديم است و در حقيقت خود را زندهكنندهء فلسفهء آباء و اجدادى ميداند .
گويند بعضى از آراء و عقايد او از افلاطون يا افلاطونيان جديد است و از ارسطو هم متأثر شده است . در آغاز كتاب مطارحات و تلويحات و مقاومات و حكمت اشراق اصول و مسائل منطق را ايراد كرده است .
در باب منطق تا حدودى روش مشائيان را ناديده گرفته است و در اصطلاحات تغييراتى داده است در قضايا سعى كرده است كه آنها را بيك قضيه برگرداند ، چنان كه همين كار را بعدها صدراى شيرازى و سبزوارى كردند . در كتاب منطق حكمت اشراق ابتدا رءوس ثمانيه را برشمرده است وى ضوابطى در بحث علم و تعاريف آن ذكر كرده است بدين شرح :
1 - دلالت لفظ بر معنى 2 - كيفيت حصول علم و وجود ذهنى 3 - تقسيم ماهيات به بساط و مركبات . 4 - فرق بين اعراض ذاتى و غير ذاتى 5 - بحث در كلى و آنكه وجود خارجى دارد يا نه 6 - براى چه انسان نياز بمنطق دارد . از جمله اصطلاحات ويژهء وى دلالت حيطه دلالت بالقصد و دلالت تطفل است .
عدهاى از دانشمندان در اعصار بعد از ابن سينا و شاگردان و شاگردان شاگردانش :
1 - القفطى 1172 - 1248 م 2 - الكاتبى 1180 - 1268 م 3 - النخجوانى 1190 - 1250 م 4 - الارموى 168 - 1287 م 5 - الابهرى 1200 - 1265 م 6 - نصير الدين طوسى 1301 - 1274 م
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1940
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٩٤٠