ترتيب گويد :
علوم كلا عبارتند از :
1 - علوم طبيعى 2 - رياضى 3 - علوم الهى يا فلسفه نظرى 4 - علوم سياست يا تدبير منزل 5 - علم اخلاق در منطق المشرقيين ابتدا علوم را به دو قسمت اصلى و فرعى تقسيم كرده است و علوم فرعيه را عبارت از « طب » ، « فلاحت » « نجوم » و صنعتهاى ديگر ميداند . و علوم اصلى را نيز دو قسمت مىكند يكى امور مربوط بعالم كه فلسفه است و در اين باب منطق را آلت آن ميداند .
و قسمت ديگر علوم اصلى را به علوم عملى و نظرى تقسم كرده است و هر يك را نيز باقسامى تقسيم كرده است .
در رساله ديگرى كه در حدود و تعاريف است اصطلاحات مختلف را توضيح داده است و شايد اين كار را بتقليد از ابو نصر فارابى انجام داده است در اين رساله اصطلاحات فلسفه را ذكر و بطور اختصار تعريف كرده است .
از شيخ رسالهء ديگرى در تقسيم علوم بچاپ رسيده است كه در اين رساله علوم عقلى را ابتدا دو قسمت كرده است نظرى و عملى و اقسام هر يك را برشمرده است .
اول اقسام حكمت اصلى طبيعى را شمرده است و بعد اقسام حكمت فرعى طبيعى را ذكر كرده است و بالاخره حكمت رياضى را هم باصلى و فرعى تقسيم كرده است و اقسام اصلى و فرعى آن را برشمرده است و همين طور حكمت الهى را باصلى و فرعى تقسيم كرده است و سرانجام ابواب و اقسام نهگانه منطق را ذكر كرده است .
از اين گونه تقسيمها در علوم چنان كه بعدا خواهيم ديد قطب الدين شيرازى در كتاب درة التاج بطورى كامل پيروى كرده است .
شيخ در منطقيات حكمت علائى چيزى زيادتر از منطق اشارات ندارد بلكه خلاصهء از همان است لكن در صناعات خمس منطقيات شفا مباحث جالبى دارد بويژه در بابهاى « خطابه ، مغالطه ، شعر » كه در توضيح مطالب و شرح مسائل دقت خاصى كرده است .
در مقدمه حى بن يقطان از منطق بعلم فراست تعبير كرده است وى در كتاب عروضيه از روش ارسطو پيروى كرده است و باختصار همه اجزاء منطق را در آن آورده است و در كتاب شفا بطور مبسوط از آن بحث كرده است .
3 - ابو عبيد عبد الواحد بن محمد - الجوزجاني شاگرد شيخ الرئيس است كه تا آخر عمر با شيخ بود و بعضى از كتب شيخ را مانند رياضيات نجات ، رياضى و موسيقى دانشنامه كامل كرد .
4 - بهمنيار : ابو الحسن بهمنيار بن مرزبان از زردشتيان آذربايجان است و كتاب المباحثات شيخ اغلب پاسخ سؤالات وى است او از شاگردان دانشمند شيخ است در سال 458 وفات يافت از آثار اوست كتاب التحصيل در منطق و فلسفه و كتابهاى ديگرى در فلسفه دارد كه همه از كتب مهم و معتبر بوده است و سالها در مدارس علمى مورد تدريس و استفاده
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1937
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٩٣٧