در فلسفه و علوم يونانى وارد بوده حكما را ملحد ميدانست .
2 - حجت الاسلام محمد غزالى طوسى ( 505 ) صاحب كتابهاى تهافت الفلاسفه ، معيار العلوم ، قسطاس المستقيم و جز آنها .
غزالى يكى از كسانى است كه در ادوار زندگى خود حالات مختلفى در علوم پيدا كرده است ، لكن در مسائل علمى و منطقى موشكافى خاصى دارد . وى نه تنها شارح ابواب و فصول منطق است بلكه در بسيارى از مسائل ابتكاراتى دارد . در طرز بيان قضايا و اشكال و تطبيق آنها با مسائل علمى روز ، يعنى فقه و اصول منفرد بوده است و بدين جهت ميتوان او را پيشرو منطق علمى دانست ، زيرا وى منطق را از حالت ركود و جمود بيرون آورد خود گويد :
« چون علوم معمول و متداول اين عصر علوم مذهبى است و مردم توجه زيادى بمسائل فقهى دارند بدين جهت در مقام تطبيق امثله منطقى از اين گونه مسائل استفاده ميكنيم تا بهرهء آن عام باشد » .
در باب تعليم گويد : « انتقال دانش به ديگران از صورتهاى حاصله در ذهن بايد مدد گرفت » .
در باب حدود كار مهمى كه به عهده آن است و همچنين در باب مقدمات قياس و سبك استدلال بيان جالبى دارد .
وى گويد : « قياس و حدس و تخمين و مفيد يقين نيست » .
فقها به تمثيل قياس گويند و متكلمان رد الغائب الى الشاهد نامند » . ديگر از كتب مهم وى المنقذ من - الظلال و مقاصد الفلاسفه است و خلاصه آنكه غزالى در مستصفى و محك و قسطاس قياس برهانى را به سه نمط بخش كرده است :
يكى نمط تعادل ( اقترانى ) ديگر نمط تلازم كه بقول او خدا آن را به كار برده است . سوم نمط تعاند كه بر زبان محمد ( ص ) گذاشته است و همهء اين براهين در قرآن مجيد يافت مىشود .
وى اقسام غير برهان قياسى را موازين شيطان خوانده است .
3 - امام فخر الدين محمد بن عمر الرازى ( 606 ) يكى از دانشمندان بزرگ ايران و اسلام است كه در علوم عقلى و نقلى تبحر كامل داشت . او در كتابهاى محصل و ملخص و منطق كبير و جز آنها بررسىهايى - از مسائل منطقى و عقلى كرده است با ابن سينا و روش او در مسائل عقلى همواره مخالفت مىكند و بر او ميتازد .
از اختصاصات او قدرت القاء شك و ترديد است . در تمام مسائل عقلى و نقلى و در جدل و مغالطه استاد اول است . در بيشتر اصول مسلم فلسفى شك مىكند و اين معنى از كتب و رسائل وى پيدا است .
وى را امام المشككين هم گويند . برخى ديگر از كتب فلسفى وى عبارت است از :
البيان و البرهان فى الرد قلى اهل الزيغ و الطغيان ، تهذيب الدلائل و عيون المسائل ، نهاية العقول ، ملخص بعضى از شكوك امام در مسائلى از قبيل قضايا و قياس و مبادى برهان ملاحظه مىشود .
مهمترين كتاب وى مباحث المشرقيه
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1939
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٩٣٩