بود .
فرقه اسماعيليه
قرن پنجم و ششم ، دوره قدرت اسماعيليه است كه با ساير فرق اسلامى در مبارزه و مجادله بودند و عدهاى از دانشمندان بدين مذهب گرويدند و بناى جدال را با دانشمندان ديگر در مورد جانشينى حضرت صادق ( ع ) گذاردند و مسائل مختلف مذهبى را مورد نقد و بحث قرار دادند و چون در تفسير و تأويل آيات متوسل به باطن ميشدند ، بنائى ديگر جهت تفسير آيات و تأويل اخبار اسلامى مىگذاردند و منطق و كلام جديدى بوجود آوردند ، از جمله دعات اسماعيليه « ناصر خسرو قباديان » معروف به « حجت خراسان » و حكيم و متكلم است . ديگر « احمد بن عبد الملك عطاش و پسر ويست كه به نشر عقايد اسماعيليه پرداختهاند .
ديگر « حسن صباح » است كه خود يكى از دانشمندان بزرگ و داعى الدعات اين فرقه و مؤسس فرقهء صباحيه است . ديگر « مسعود زورآبادى » از فحول علماى خراسان است .
در اين دورهها يعنى قرن پنجم تا هفتم در اثر قدرت يافتن علماء دين وضع علوم عقلى و منطقى درهم شد و عدهاى علم مخالفت با اين گونه مباحث بر افراشتند و اين امر شايد نتيجهء همان زياد روى فرقهء اسماعيليه و ملاحدهء ديگر در مورد توجه به باطن و كلام و فلسفه بوده است ، بدين معنى كه در مقابل فرقهء اسماعيليه كه اهل باطن بودند و متوسل بتأويل و تفسير ميشدند ، علماء و فقهاء ديگر بظواهر آيات و اخبار توسل جسته و مردم را از تأويل و تفسير منع ميكردند و اين راهى بود كاملا مخالف با راه علوم عقلى و منطقى و بدين جهت گمان ميكردند كه هر كس به علوم عقلى و فلسفى آشنائى داشته باشد ، مسائل دينى را از راه ظاهر منحرف كرده و متوسل به باطن مىشود و يا علت و فلسفه وجودى احكام عبادى و تجارى را جويا مىشود در هر حال اين دوران دوران انحطاط علوم عقلى و منطقى است .
مدارسى مانند مدرسهء « سيد تاج الدين » در شهر رى ، مدرسهء « شمس الاسلام » و مدرسهء « اثير الملك » و « سيد عز الدين مرتضى » در قم و نظاميهء بغداد و نيشابور نظاميهء بصره ، نظاميهء اصفهان و نظاميهء مرو و مدارس ديگرى در شهر نيشابور و گرگان و اصفهان و همدان و خراسان و غيره تنها بعلوم عقلى و احاديث توجه ميشد و كسانى كه بدنبال علوم عقلى ميرفتند متهم بكفر و زندقه ميشدند چنان كه « شيخ الرئيس ابو على سينا » و شاگردانش را نيز بالحاد متهم كردند و حتى متكلمان را هم بكفر و الحاد نسبت ميدادند .
در هر حال از حكماء اين عصر بايد نام چند تن را ذكر كرد كه در علوم منطقى نيز تحقيقات و شروح و حواشى دارند از جمله :
1 - سهروردى : شيخ شهاب الدين عمر سهروردى ( 632 م ) كتابهائى تأليف كرده است از جمله رشف النصائح الايمانيه و كشف الفضائح الايوانيه و اين غير از شهاب الدين معروف است . وى چنان كه از عنوان كتابش معلوم است با آنكه خود