الف ) مفهوم موافق : هرگاه حكم معنى مفهومى كلام از حيث نفى و اثبات موافق حكم معنى منطوقى آن باشد آن را مفهوم موافق گويند مثلا آيهء
فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ
كه منطوقا بر حرمت تافيف نسبت بوالدين دلالت مينمايد - مفهوما بر حرمت ضرب و شتم آنها دلالت مىكند زيرا وقتى كه تأفيف و الدين و اداى كلمهء خشن بر آنها حرام باشد ضرب و شتم آنها بطريق اولى و بفحوى الخطاب حرام خواهد شد .
پس آيهء مزبوره مفيد دو معنى مىباشد يكى منطوقى يعنى حرمت تأفيف و ديگرى مفهومى يعنى حرمت ضرب و شتم و چون هر دو معنى از حيث ثبوت حكم حرمت موافق ، يكديگر هستند ( يعنى حكم هر دو معنى حكم ثبوتى است ) لذا گفته مىشود كه حرمت ضرب و شتم مفهوم موافق حرمت تأفيف است .
ب ) مفهوم مخالف : هرگاه حكم معنى مفهومى كلام ، از حيث نفى و اثبات مخالف حكم معنى منطوقى آن باشد آن را مفهوم مخالف گويند .
مثلا آيهء
إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا
منطوقا دلالت دارد بر اينكه اگر آورندهء خبر فاسق باشد بايد دربارهء آن خبر تحقيق و تبيين كرد و مفهوما دلالت دارد براين كه اگر آورندهء خبر عادل باشد تحقيق دربارهء آن لازم نيست پس حكم معنى مفهومى كلام ، مغاير با حكم معنى منطوقى آن است يعنى حكم منطوقى وجوب تحقيق و حكم معنى مفهومى آن عدم وجوب تحقيق مىباشد .
بنا بر اين گفته مىشود كه مفهوم مخالف
إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا
ان جاءكم .
عادل بنبأ فلا تبينّوا مىباشد .
بحث در حجيت و عدم حجيت مفاهيم مئالا به اين نكته باز ميگردد كه آيا جملات مبحوث عنها واقعا داراى مفاهيم ادعائيه هستند يا خير ؟
مثلا بحث در اينكه مفهوم موافق يا مفهوم مخالف حجت است يا نه ؟ ناظر به اين است كه فى المثل آيهء
فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ
داراى آن چنان مفهوم موافقى هست يا نه ؟
و يا آيهء
إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا
داراى آن چنان مفهوم مخالفى هست يا نه ؟
و الا اگر مسلم شود كه آيات مزبوره داراى آن مفاهيم هستند يعنى به آن معانى مفهوما دلالت ميكنند ديگر بحث در حجيت آنها بىمنطق خواهد بود - زيرا در آن صورت حجيت آنها در آن معانى قطعى و غير قابل بحث ميگردد - و همچنين اگر معلوم شود كه آيات مزبوره داراى آن مفاهيم نيستند يعنى بر آن معانى مفهوما دلالت نمىكنند باز بحث در عدم حجيت آنها بحث زائدى مىشود .
پس بحث در حجيت و عدم حجيت مفاهيم در واقع راجع است به نفى و اثبات - يا وجود و عدم آن مفاهيم . و به تعبير ديگر مثلا ما در مورد آيهء اول كه در مقام بيان طرز رفتار با والدين است با دو موضوع مواجه ميشويم يكى گفتن اف بر والدين و ديگرى ضرب و شتم آنها :
آيهء مزبوره حكم موضوع اول را منطوقا بيان فرموده ولى دربارهء حكم موضوع دوم سكوت اختيار كرده است .
بنا بر اين آنهائى كه مدعى حجيت