مىباشد .
در خاتمه يادآور ميشويم كه مفاهيم مخالفه منحصر باقسام مزبوره نمىباشند و بلكه اقسام ديگرى از قبيل مفهوم زمان - مفهوم مكان - مفهوم لفظ البعض - مفهوم ليس كل و امثال و نظائر آنها در كتب اصول ذكر شده است لكن ما من باب رعايت اختصار فقط بذكر اقسام ششگانه فوق كه اشهر اقسام مفاهيم مزبوره ميباشند اكتفاء ورزيديم .
( اصول رشاد ص 141 - 133 ) در اصول رشاد آمده است كه هرگاه مدلول لفظ ، حكمى از احكام و يا وصفى از اوصاف شيئى باشد كه آن شىء در متن كلام ذكر شده و كلام نيز در حال نطق بر آن دلالت كند . منطوق و چنانچه مدلول لفظ حكم يا وصف شيئى باشد كه آن شىء در متن كلام ذكر نشده و كلام نيز در غير زمان نطق بر آن دلالت كند مفهوم مىباشد .
پس تفاوت منطوق با مفهوم از دو جهت است يكى آنكه در منطوق مدلول لفظ ، حكم يا وصف شيئى مذكور در كلام است ولى در مفهوم مدلول لفظ حكم يا وصف شيئى غير مذكور در كلام است و ديگر آنكه دلالت لفظ در منطوق بلا فاصله و در حين نطق حاصل مىشود ولى در مفهوم پس از مداقه و تأمل :
مثلا جملهء اكرم العالم كه مدلول آن حكمى از احكام مىباشد منطوقا بوجوب احترام بر عالم و مفهوما بر عدم وجوب احترام بر جاهل ، دلالت مىكند - در دلالت اوليه مدلول يعنى حكم وجوب احترام بر عالم در متن كلام مذكور شده و بعلاوه دلالت لفظ بر آن بلا فاصله و در حال نطق حاصل گرديده است ولى در دلالت دوم مدلول لفظ يعنى حكم عدم وجوب احترام بر جاهل در متن كلام ذكر نگرديده و به علاوه بر دلالت لفظ بر آن بلا فاصله در حال نطق حاصل نشده و بلكه پس از مداقه و تأمل .
و همچنين جمله زيد انما متبحر فى الطب مثلا كه مدلول آن وصفى از اوصاف مىباشد منطوقا بر تبحر زيد در علم طب و مفهوما بر عدم تبحر وى در غير علم طب دلالت مىكند - لكن مدلول لفظ در اولى مذكور در كلام و در دومى غير مذكور در متن كلام است - و نيز دلالت لفظ بمعنى اولى بلا فاصله و در حال نطق و بدويمى بعد از حال نطق مىباشد .
( اصول رشاد ص 130 ، 129 ) .
در فلسفه مفهوم يعنى ما يفهم اعم از آنكه از لفظ باشد يا از ذوات خارجى و بالاخره مفهوم گاه مقابل لفظ است يعنى آنچه از لفظ فهميده مىشود و گاه مقابل ذات است يعنى آنچه از آن متصور در ذهن است .
فلاسفه مراتب وجودى اشياء را ( يعنى هر شىء را ) چهار مرتبت ميدانند كه عبارت از مرتبهء وجود عينى خارجى و وجود ذهنى و لفظى و كتبى باشد مراد از مفهوم ، مرتبهء ذهنى اشياء است كه گاه از راه القاء لفظ حاصل مىشود و گاه از راه اشراق مستقيم براى نفس حاصل مىشود و گاه از راه تفكر و انديشه و گاه از راه تجربه و
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1874
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٨٧٤