مفهوم هستند ميگويند كه آيهء مزبوره هر چند راجع به حكم موضوع دوم ( ضرب و شتم ) تصريحى نكرده ولى مفهوما و بلحن الخطاب آن را نيز بيان فرموده و به همين جهت حرمت آن نيز محرز گشته است - ولى آنهايى كه فى المثل حجيت مفهوم موافق را منكر شدهاند ميگويند كه آيهء مزبوره فقط حكم موضوع اول را بيان داشته و حكم موضوع دوم به هيچ وجه از مفاد آن مفهوم نيست و به همين جهت حرمت آن نيز محرز نمىباشد .
و هكذا در مورد آيهء اخيره كه راجع بوجوب تحقيق دربارهء خبر مخبر فاسق است دو موضوع بذهن خطور مىكند يكى خبر مخبر فاسق و ديگرى خبر مخبر عادل آيهء مزبوره حكم موضوع اول ( خبر مخبر فاسق را ) منطوقا بيان فرموده ولى دربارهء حكم موضوع دوم ( خبر مخبر عادل ) سكوت كرده است - بنا بر اين بعقيدهء مدعيان حجيت مفهوم مخالف آيهء مزبوره علاوه بر - تصريح به حكم موضوع اول - حكم موضوع دوم را هم مفهوما و بدليل الخطاب بيان فرموده لذا عدم وجوب تحقيق دربارهء خبر مخبر عادل نيز محرز گرديده است ولى بنا بعقيده منكرين حجيت مفهوم مخالف ، دلالت آيهء مزبوره بر وجوب تحقيق دربارهء خبر مخبر فاسق مسلم ولى دلالتش بر عدم تحقيق دربارهء خبر مخبر عادل غير مسلم است و به همين جهت نمىتوان حكم عدم وجوب تحقيق را در بارهء آن جارى كرد .
محصل كلام آنكه : مقصود از حجيت و عدم حجيت هر يك از مفاهيم ، فهميده شدن - يا فهميده نشدن - معنى مزبوره از كلام مبحوث عنه است نه حجيت و يا عدم حجيت دلالت مفهومى .
پس از بيان اين مطلب اينكه توضيح ميدهيم كه : در حجيت مفهوم موافق هيچ گونه اختلافى بين علماى اصول نيست ولى در حجيت مفهوم مخالف مشاجراتى بين آنان بوقوع پيوسته است .
در توضيح اين مسأله قبلا باقسام مفهوم مخالف اشاره نموده و سپس بتوضيح اختصارى آنها ميپردازيم .
اقسام مشهورهء مفهوم مخالف عبارت است از :
مفهوم شرط - مفهوم وصف - مفهوم غايت - مفهوم حصر - مفهوم لقب - مفهوم عدد .
1 - مفهوم شرط : مراد از مفهوم شرط آن حكم مخالفى است كه از مفاد جملهء شرطيه در صورت فقدان شرط مفهوم ميگردد مثلا دربارهء جملهء شرطيه إن أعطاك زيد درهما فاكرمه گفته مىشود كه مفهوم مخالف آن إن لم يعطك زيد درهما فلا تكرمه مىباشد يعنى عدم وجوب اكرام در صورت فقدان شرط عطاء ، مفهوم مخالف جملهء مزبوره است .
2 - مفهوم وصف : مراد از مفهوم وصف آن حكم مخالفى است كه از مفاد جملهء مقيده به وصف در صورت فقدان وصف ، مفهوم ميگردد مانند حديث فى سائمة الغنم زكات كه حكم وجوب زكات را فقط دربارهء غنم سائمه مقرر فرموده ، مفهوم مخالف آن عدم وجوب زكات در غنم غير سائمه
فرهنگ معارف اسلامى ( فارسى ) — صفحة 1872
مساهمون: سيد جعفر سجادى
ص١٨٧٢