لزومى ندارد ، اما براى آنكه بدانيد كِلك ما نيز زبانى و بيانى دارد اشاره به آن مىكنيم . چون امور اين عالم منقسم مىشود به امور حقيقيهء نفسالامريهء كه جهات وجودى در آن غلبه دارد و امور باطله سرابيه ، كه جهات عدمى در آنها غلبه دارد و بهعبارة اخرى : منقسم مىشود به شجره طيبه ثابته و شجره خبثيه مجثته يعنى بهخير و شر و نفى و اثبات و نور و ظلمت و ثواب و گناه يا عذب فرات و ملح اجاج ! مسلم است كه آنچه هست ، اراده حق تعالى بالذات بدان تعلق گرفته و در لوح محفوظ ثبت مشيت همان امور نفسالامريه حقيقيه است و اگرچه به واسطهء بعضى غلطات طبيعت و شعبدههاى عالم كون و فساد ، موقتاً مانع و عايقى در آنها روى دهد عاقبت غلبهء اصليه با آنها خواهد بود . و اما آن امور باطله عدميه مجتثه هيچوقت بالذات مشيت نيستند و اگر باز وقتى از روى شعبده و شعوزه و سحر طبيعت ، جولانى موقتى نمايند ، عاقبت ذهاق و زوال يافته حكم دولت مستعجل و سرآب بقيعه خواهند داشت و اين گونه امور ابداً در لوح محفوظ ثبت نشده ، بلكه فقط در لوح محو و ازاله آنها ثبت است . لهذا در هر امرى كه بنده مىخواهد اجرا نمايد ، بايد اولًا ملاحظه نمايد كه جهات وجوديه خيريه غلبه دارد يا جهات عدميه و شريه ؟ . اگر جهات وجوديه خيريه غلبه دارد ، حكماً آن امور موافق با خواست خدا و مثبوت در لوح محفوظ مىباشد و اگر فوراً صورت نگيرد و عايقى رخ دهد عاقبت غلبه با آن خواهد بود و اين امر قطعاً در ضمن انشاءاللَّه افتاده است ، بايد توكل به خدا كرده طريق خير و صواب را اختيار نمود و درصدد انجام آن كار برآمد كه انالعاقبة للمتقين و الا اگر جهات نشر و عدم در آن غالب باشد از شمار انشاءاللَّه خارج است و در لوح محفوظ ثبت نشده و اگر هم بهظاهر صورت بگيرد صورتى است بىمعنى و سرابى است بىحقيقت و نمايشى بىاصل - اين است معنى اصلى گفتن انشاءاللَّه و نگفتن آن . مار و افعى چندين برابر قوت بدنى و طول عمرش از كرم ابريشم بيشتر است و منشاء آثار فائقه مىباشد و هزارها از آن حيوان ضعيف كم عمر را آكل است ، ولى چون جهات وجودى يعنى منافع و خيرات در اين يكى غلبه دارد و جهات عدميه
مجموعه رسائل و مقالات ( فارسى ) — صفحة 244
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص٢٤٤