فراهم آوردهام ، ديگر چه حاجت به اين لفظ دارم ؟ با وجود چنين كفرى كه پرنس مزبور به اعتقاد ما گفت ، آخر به مقصود خويش نائل گرديد ( بر منتهاى همت خود گشت كامران ) . اما فلان آخوند و فلان مقدس ، چون اسباب مادى و صورى و نتايج امور را نمىداند ! و كارها را به راهش نمىگذارد ، هزار دور تسبيح از اين كلمات را هم مىگويد و بدبختانه بههيچ چيز موفق نمىشود . در ابتداى انشاء شمندوفر در ملك هندوستان با نخستين قطارى كه مىخواست در قطار هند به حركت آيد مردى انگليسى بود ، درمقابل جمعى از هنديان ايستاده نطق نمود كه : اين واگون بدون زحمت و تعب مسافت ده روز راه را در يك روز طى مىكند . شخصى از مسلمانان هند كه عازم به صوب مقصود بود : از يك طرف فرحناك شده از طرف ديگر اين سخن را باور نمىكرد ، گفت : انشاءاللَّه چنين است ، انگليسى در جواب گفت نى نى ! اين خود مىرود دخلى به انشاءاللَّه ندارد . اوقاتىكه من در طهران به سفارت رفته بودم ، يكى از مترجمين سفارت فرانسه كه فارسى تحصيل مىكرد از ميرزاحسين خان شوكت منشى سفارت ما پرسيد اين شكل ( 8642 ) كه اهالى ايران روى پاكات مىنويسند چه معنى دارد ؛ منشى جواب داد كه اين اسم بدوح فرشتهاى است كه مكاتيب را به صاحبانش مىرساند ؛ ترجمان گفت : مگر در ايران پستخانه فراش ندارد ، يا امور آنجا منظم نيست كه بايد فرشته بيچاره زحمت بكشد ؟ در ممالك اروپا و آمريكا و غيره ابداً احتياجى به اين ملك بدوح نام نمىافتد و هيچ منت او را نمىكشيم ، زيرا كه پستخانهها بسيار منظم است و مأمورين پست در اول وقت كاغذها را به صاحبانش مىرسانند . لهذا اهالى آنجا بهجاى گفتن اين الفاظ خوشآمد و چاپلوسى كه خدا را از خود ممنون بكنند ! از روى عقل و تدبير درصدد انجام كارها برمىآيند و اسباب اوليه هركار را فراهم آورده هر چيزى را به راهش مىگذارند ، اهالى ايران خدا را هم مثل
مجموعه رسائل و مقالات ( فارسى ) — صفحة 240
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص٢٤٠