راست معارف مفيده ، روگردان شوند ، چونكه هر عالم پرهيزكارى اگر بهاصل شريعت رجوع كند ، خواهد دانست كه علوم و معارف معاشيه را به هيچ وجه مضاده [ 1 ] و مغايرتى با دين نيست ، بلكه اگر خوب غور شود ، معلوم خواهد شد كه اين علوم معاشيه سبب قوت دين است ، چونكه قوت دين از متدينين است و قوت متدينين نتيجه غنا و ثروت و جاه و شوكت است و اين امور ، بدون اين علوم معاشيه ، هرگز صورت وقوع نخواهد پذيرفت . و اگر يكى از پياچوها [ 2 ] يعنى پهلوان پنبهها ، بگويد كه مقصود از علوم ، منافع آنست چه آن علوم به لسان وطنى بوده باشد و يا به لسان اجنبى و علوم نافعه همه به لغت انگليزيه موجود است و امت انگليزيه از ديرزمانى است كه حكمران جميع هندوستان است و مماثلت و متابعت غالب در هر حال لازم است ، پس ما هنديان را چنان زيبنده است كه بهجهت استحصال منافع اكتساب فوائد از امت غالبه ، لباس هستى خود را خلع نموده و قيد تعين جنسيت را برداشته يكبارگى فناء فىالغالب ! شويم و علوم و معارف را به لسان قوم فاتح تعلّم نمائيم و لغت ايشان را در هر چيز ، ترجيح داده بهجاى لغت وطنيه استعمال كنيم ، بلكه ساير امور را هم ! . يعنى پس بايد به دو گفت : اوّلًا اگر اين خواهش از غالب سرمىزد ، بايد آن را بر تعالى و استكبار و خروج از حدّ اعتدال حمل نمود و اگر مغلوب چنين امرى را به زبان آرد ، بلاشك منشأ آن جز تملق چيز ديگرى نخواهد بود و البته اينگونه تملق ظاهر غالب را هم مقبول نخواهد افتاد . و ثانياً جنس هندى اگر قليلالعدد مىشد و آحاد آن مىخواستند كه خود را مانند بهروپيه [ 3 ] هر زمانى به شكل غالبى ظاهر سازند و هر قرنى بههيئت فاتحى جلوه دهند ، البته اين امر ممكنالوقوع بود ، اگرچه اين روش برباددهندهء نخوت [ 4 ] و حميّت موجب آن مىشد كه هميشه به سفلگى و فرومايگى درميان امم و قبائل به سر برند و از لذائذ ترقيات عظيمه و حظوظ مزاياى جليله عالم انسانى كه نتايج جنسيت است ، علىالدوام
هامش
[ 1 ] . مخالفت
[ 2 ] . بندباز و در اينجا مقصود نيچريهاست .
[ 3 ] . فرقهاى است در هندوستان كه افراد آن فرقه خودها را بهشكل امراء و عظماء ظاهر نموده اهالى هند را بهفريب مىآرند و بهصلهء اين فريب كسب رزق نموده اوقات خود را خوش و ناخوش بسر مىبرند .
[ 4 ] . بزرگى و افتخار و غرور