دراز زائل نخواهد گرديد - و اولاد و احفاد [ 1 ] اجيال [ 2 ] منقرضه آن جنس ، مىتوانند كه از كتب و مؤلفات اسلاف خود فائده گرفته دوباره جنس و قوم مرده خود را احيا نمايند و بهعز و شرف جديدى خود را زيب و زينت دهند ، اگرچه ارباب آن علوم و معارف معدوم شده باشند . به خلاف آنكه علوم و معارف و صنايع در ايشان به لسان قومى بيگانه بوده باشد ، زيرا كه در اندك زمانى و بهأدنى تغير و تبدلى زائل و نيست و نابود خواهد گرديد . تدبر كن در حال يونانيان بعد از قرون كثيره و انقراض حكماى ايشان ، از كتب پيشينيان خود استفاده مىكنند و ايرانيان را از آن كتب هيچ بهرهاى نيست و حال آنكه در زمان اشكانيان تا مدت سه قرن ، يعنى سه صدسال ، جميع معارف و آداب ايشان به لسان يونانى بود . حتى فرامين پادشاهى و سكه زر و سيم همه بدان زبان و بدان خط ثبت مىگرديد . و ديگر آنكه علوم و معارف اگر به لسان ابناء جنس بوده باشد ، استحصال آنها بر نفوس أسهل و نقوش آن علوم در اذهان ، پايدارتر خواهد بود و عقول را بر دقائق آنها زياده رسائى حاصل خواهد شد و كُنه مسائل ، بر طالبان علم بهتر منكشف خواهد گرديد . و از اين جهت عدد علماء و فضلاء ارباب صنايع و خداوندان فنون ، افزوده شده درهاى سعادت بر روى آحاد آن جنس باز خواهد گرديد . علاوه بر اين از براى مؤسسشدن مدنيت و محكمگرديدن جنسيت و پايدارى وحدت قوميت ، واجب چنان است كه هر طبقهاى از طبقات سافله جنس را اندك معرفتى به معلومات طبقات عاليه بوده باشد ، تا آنكه ماهيت افاضه و استفاضه صورت هستى پذيرد و حقيقت تعاون و توازر متحقق گردد . چونكه صناعت هر طبقه سالفه را ارتباط تامى است به صناعت طبقه عاليه و اگر صاحب آن صناعت را به هيچ وجه معرفتى به صناعت طبقه عاليه نبوده باشد ، البته صناعت او هرگز به كمال نخواهد رسيد . و همچنين است حال صناعات طبقات عاليه به صناعات طبقات سافله و چون نقص بهطبقهاى روى دهد ، لامحاله نقص در كلّ ، كه عبارت از جنس باشد ، حاصل خواهد شد و هيئت اجتماعيه را تزعزعى [ 3 ] دست خواهد داد .
هامش
[ 1 ] . فرزندان ، نوهها
[ 2 ] . نسلها
[ 3 ] . جنبش سخت . تزلزل