و بالجمله كمال مدنيت و پايدارى جنسيت ، موقوف بر آن است كه هر طبقهء از طبقات ارباب صنائع و علوم و خداوندان خطط و فنون را اندك معرفتى به علوم و فنون طبقات ديگر بوده باشد ، تا آنكه صناعت خود را به كمال برساند و اين هرگز صورت نخواهد پذيرفت ، مگر آنكه علوم و معارف به تمامها ، به لسان خود آن طبقات كه آحاد آن جنسند ، بوده باشد . و چون مطلب بدينجا رسيد اكنون مىتوانم كه هندوستان را محط [ 1 ] نظر خود نمود ، بگويم : آنهائى كه از اهل هند بر قلهء كوه نور بصيرت برآمدهاند و معنى جنسيت را فهميدهاند و مزاياى آن را دانستهاند و به دوربين تدبر در أزمان گذشته و آينده نظر انداختهاند ، به ذرهبين تعمق دقائق حالات امم و قبائل را ملاحظه كردهاند ، چرا در اين امر سترگ غور نمىكنند ؟ و بچه سبب است كه اين كار ضرورى را مهمل گذاشته در آن اهتمام نمىنمايند ؟ آيا نمىدانند كه بقاى جنسيت و اجتناء [ 2 ] ثمار آن موقوف بر آنست كه تعليم و تعلّم در مدارس به لغت وطنيه بوده باشد . آيا تعجب نمىشود از اينكه علوم جديده عالم را فراگرفته و فنون بديعه كره زمين را احاطه نموده است و حال آنكه چيزى از آنها كه قابل بوده باشد ، به زبان هندى ترجمه نشده است ؟ آيا از اين نكته غفلت ورزيدند كه اگر در لغت جنسى از اجناس بنىآدم علوم نافعه در مدنيت نبوده باشد ، آن جنس را پايدارى نخواهد شد ؟ - آيا از اين ذاهل [ 3 ] شدند كه اوّل فريضهء ذمه عقلأ سعى در توسيع لغت وطن است . پس چرا كوشش نمىكنند در ترجمهء علوم جديد به لغت وطنيه ، خصوصاً به لغت اردو كه به منزلهء لغت عموم است و چرا استمداد نمىجويند ، از براى توسعه آن لغت به سائر لغات متقاربه بدان چون سنسگريت و مرهتى و بنگالى ؟ و چرا در وقت ضرورت ، از براى استكمال آن ، به لغت انگليزيه استعانت نمىكنند ؟ سالهاى دراز است كه قوم انگليز كه استادهاى علوم نافعه و فنون مفيده مىباشند ، در ممالك هندوستان حكمرانى مىنمايند ، پس از چه جهت است كه دانشمندان هند ،
هامش
[ 1 ] . جاى انداختن نظر
[ 2 ] . چيدن ميوه
[ 3 ] . غافل