طريقه دهريه بودند ، از اين جهت هميشه به آواز بلند مىگفتند ( أرحام تدفع و ارض تبلع و ما يهلكنا الا الدّهر ) و نيز علىالدوام اين كلام را به زبان مىآوردند : « من يحيى العظام و هى رميم » و حال آنكه ايشان در غايت جهل ، چون حيوانات وحشى ، بسر مىبردند . پس از اين همه خيالات و تصورات گوناگون ، مرا به خوبى معلوم شد كه نه اين مفسر مصلح است و نه تفسير آن از براى اصلاحات و تربيت مسلمانان نوشته شده است ، بلكه اين مفسر و اين تفسير ، از براى ملّت اسلاميه در اين حالت حاضره ، مانند همان امراض خبيثه مهلكه است كه در حال هرم و ضعف طبيعت انسان را عارض مىشود . و مراد از آن جرح و تعديل سابق ، ظاهر شد كه مقصود اين مفسر از اين سعى در ازاله اعتقادات مسلمانان ، خدمت ديگران و توطئه طرق دخول در كيش ايشان است لاحول ولا . اين چند سطر بر سبيل عجله نوشته شد و فى مابعد ، بهحول خداوند تعالى ، مفصلًا سخن در اين تفسير و در مقاصد مفسر خواهيم راند . فقط . [ 1 ]
هامش
[ 1 ] . مقاله تفسير مفسر ، در نقد تفسير قرآن مجيد ، تأليف سرسيد احمدخان است . سيد با نوع تفسير او ، كه كوشش دارد همهء امور غيبى را تأويل نمايد ، مخالف است و آن را نوعى تهىكردن مذهب ، از حقايق مىداند . . . سيد در اين نقد ، نامى از مفسر نمىبرد ، ولى در آن دوران ، همه مىدانستند كه مراد از « مفسر » كيست ؟ ( خسروشاهى )