عاليه مىنمودند و در علم فلاحت كتابها تصنيف مىكردند كه به ستارهها مىگرويدند - بر مفسر پوشيده نباشد - و فنيقيين در آن عصر بازار تجارت برّيه و بحريه و صناعت را رواج داده بودند و اراضى بريطيش و اسپانيا و يونان را مستعمرات كرده بودند كه بچههاى خود را بهجهت قربانى اصنام ، تقديم مىنمودند - اين امر بر مفسر آشكار است - يونانيان در آن قرن سلطان عالم بودند و در آن زمان حكماى عظام و فيلسوفهاى گرام از ايشان بهظهور مىرسيدند كه به صدها آلهه و هزارها خرافات دل بسته بودند - مفسر را اين معلوم باشد - فارس در آنوقت از نواحى كاشغر تا ضواحى استنبول حكم مىكرد و در مدنيّت وحيد عصر شمرده مىشد كه صدها خز عبلات در لوح دلش ثبت بود - مفسر البته اين را ياد داشته باشد - همين نصاراى متأخرين ، در همان هنگامىكه اذعان داشتند به تثليث [ 1 ] و صليب و قيامت و معموديه و مطهر و اعتراف و استحاله ! . سلطنتهاى خود را قوت دادند و قدم در دائرهء علوم و معارف و صنايع نهادند و به اوج مدنيت رسيدند و اكنون هم غالب ايشان با همهء علوم و معارف ، رهسپر همين طريقه مىباشند - و مفسر اين را بهنهج احسن مىداند - چون اين امور را تصور نمودم ، دانستم كه مفسر را هرگز اين چنين خيالى نيست كه اعتقاد بدين عقائد حقه ، سبب انحطاط مسلمانان گرديده است ، زيرا آنكه اعتقادات را چه حقه بوده باشد و چه باطله ، به هيچگونه ، منافات و مغايرتى با مدنيت و ترقيات دنيويه نيست ، مگر اعتقاد به حرمت طلب علوم و كسب معاش و سلوك در مسالك مدنيت صالحه او . باور نمىكنم كه در دنيا ، دينى باشد كه از اين امور منع كند و اين مطلب از آنچه پيش گذشت به خوبى ظاهر شد - بلكه مىتوانم بگويم كه بىاعتقادى بهغير از خلل و فساد در مدنيت و رفع امنيت ، هيچ نتيجهء ديگر نداده است - اينك نهليست [ 2 ] تأمل نما - و اگر بىاعتقادى موجب ترقى امم مىشد ، مىبايست كه عربهاى زمان جاهليت ، در مدنيت گوى سبقت را ربوده باشند ، چونكه ايشان غالباً رهسپر
هامش
[ 1 ] . مذهب پارهء از نصارى است كه قائل بر سه اقنوم هستند : اب و ابن و روحالقدس !
[ 2 ] . گروه سياسى مشهور روسيه كه به قصد از بينبردن حكومت و نظامات سياسى تشكيل شده بود و بعضى بلشويزم را زائيده افكار همين نيهليستها مىدانند . ( سكولار ) .