از آن همت خود را بر اين گماشته است كه هر آيهاى كه در آن ذكرى از ملك و جنّ و يا روحالامين و يا وحى و يا جنّت و يا نار و يا معجزهء از معجزات انبياء عليهمالسلام مىرود ، آن آيه را از ظاهر خود برآورده به تأويلات باردهء زنديقهاى قرون سابقهء مسلمانان ، تأويل نمايد . فرق همين است كه زنادقهء قرون سالفهء مسلمانان ، علماء بودند و اين مفسر بيچاره ، بسيار عوام است ! لهذا نمىتواند كه اقوال ايشان را به خوبى فراگيرد . « فطرت » را محل بحث قرار داده بدون براهين عقليه و بلاادلهء طبيعيه ، چند سخن مبهم و كلمات مهمله در معنى آن ذكر كرده است . گويا ندانسته است كه انسان ، انسان است به تربيت و جميع فضائل و آداب او مكتسب است و أقرب انسانها به فطرت ، آن انسانى است كه دور تر بوده باشد از مدنيت و بعيدتر باشد از فضائل و آداب مكتسبه و اگر انسانها آداب شرعيّه و عقليّه را كه به غايت صعوبت و مشقت اكتساب مىشود ، ترك نموده زمام اختيار را به دست طبيعت و فطرت خود بدهند ، بلاشك از حيوانات پستتر خواهند شد . و عجبتر اين است كه اين مفسر ، رتبهء مقدسهء الهيهء نبوّت را تنزل داده به پايه « رفارمر » [ 1 ] فرود آورده است - و انبياء عليهمالسلام را چون واشنگتن [ 2 ] و ناپلئون [ 3 ] و پالمرستن [ 4 ] و گارى بالدى [ 5 ] و مستر گلادستن [ 6 ] و موسيو گامبلتا [ 7 ] گمان كرده است ! چون اين تفسير را بدينگونه ديدم ، حيرت مرا فراگرفت و در فكر شدم كه اين مفسر را از اينگونه تفسير چه مقصود باشد ؟ و مراد اين مفسر ، چنانچه خود مىگويد ، اگر اصلاح قوم خويش باشد ، پس چرا سعى مىكند در ازالهء اعتقاد مسلمانان از ديانت اسلاميه ؟ خصوصاً در اين وقتىكه سائر اديان از براى فروبردن اين دين ، دهنها گشوده
هامش
[ 1 ] . اصلاحگر - مصلح
[ 2 ] . مؤسس معروف استقلال آمريكا متولد در 1732 متوفى در 1799 م .
[ 3 ] . امپراطور فاتح معروف فرانسه متولد در 1769 م متوفى در 1821 م .
[ 4 ] . سياسى معروف انگليس متولد در 1784 م متوفى در 1865 م .
[ 5 ] . وطنپرست معروف ايتاليائى متولد در 1807 م و متوفى در 1882 م .
[ 6 ] . رئيسالوزراى معروف انگليس متولد در 1809 م و متوفى در 1898 م .
[ 7 ] . وطنپرست معروف فرانسوى متولد در 1838 م و متوفى در 1882 م .