درخور است ، سعى مىنمايد و آن كمالات را استحصال مىكند و هميشه اصناف آن قوم ، برحسب مراتب خود با يكديگر در تكافؤ و توازن و تعادل خواهند بود . يعنى چنانچه بهسبب حسن تربيت ، سلاطين عظيمالشأن در آن قوم يافت خواهند شد ، همچنين حكماء فاضلين و علماءِ متبحرين و صنّاع عارفين و زرّاع ماهرين و تجّار متمولين و ديگر ارباب حِرف بارعين ، نيز بهوجود خواهند آمد . و اگر آن قوم بهسبب حسن تربيت به درجهء برسند كه سلاطين آنها از سلاطين سائر اقوام ممتاز گردند ، بهيقين بايد دانست كه جميع طبقات آن نيز از جميع اصناف اقوام ديگر ممتاز خواهند بود ، چونكه كمال ترقى هر صنفى مربوط است به ترقى سائر اصناف . اين است قانون كلى و ناموس طبيعت و سنّت الهيه و چون فساد در تربيت آن قوم راه يابد ، به قدر تطرّق فساد ، ضعف از براى جميع طبقات آن علىحَسب مراتبهم ، روى خواهد داد . يعنى اگر در سلطنت ايشان وهن حاصل شود ، بايد دانست كه اين وهن طبقهء حكماء و علماء و صنّاع و زرّاع و تجّار و سائر ارباب حرف آن قوم همگى را فراگرفته است ، زيرا آنكه كمال همه اينها معلول تربيت حسنه است و چون در تربيت حسنه ، كه علّت است ، ضعف و خلل و فساد حاصل شود ، لامحاله در معلولات آن هم ضعف و خلل حاصل خواهد شد و اينگونه قومىكه در حسن تربيت آن فساد راه يافته است ، گاه مىشود كه بهسبب افزونى فساد تربيت و بهجهت تباهى عادات و اخلاق اصناف و طبقات آن ، كه باعث قوام و سبب پايداريند ، خصوصاً طبقات شريفه تدريجاً مضمحل شده آحاد آن قوم بعد از خلع لباس اول و تبديل اسم ، جزء قوم ديگرى مىگردند و به پيرايهء جديدى ظاهر مىشوند ، چون كلدانيان و فنيقيان و قبطيان و اضراب ايشان . و گاه مىشود كه عنايت ازليه آن قوم را دريافته درحين تطرّق فساد اصحاب عقول عاليه و خداوندان نفوس زكّيه چندى در آن ظهور مىنمايند و ايشان موجب حيات تازه شده آن فسادى را كه سبب زوال و اضمحلال بود ، ازاله مىكنند و نفوس و عقول را از امراض طاريهء سوءتربيت نجات مىدهند و آن تربيت حسنه را به رونق و بهجت اصليهء خود مىگردانند و عمرى دوباره به قوم خود مىبخشند و عزّ و شرف و ترقى اصناف آن را باز اعاده مىكنند .
مجموعه رسائل و مقالات ( فارسى ) — صفحة 190
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص١٩٠