از اين جهت است هر قومىكه روى به انحطاط مىنهد و ضعف بر طبقات و اصناف آن مستولى مىگردد ، هميشه آحاد آن قوم بهجهت ترقّب عنايت ازليه ، منتظر اين مىباشند كه شايد مجددى خبير و حكيمى صاحب تدبير در ايشان يافت شده ، بهسبب تدبير حكيمانه و مساعى جميلهء خويش ، عقول و نفوس ايشان را منور و مطهر سازد و فساد تربيت را زائل كند ، تا آنكه به بركت تدابير آن حكيم ، باز به حالت اولى خود رجوع نمايند . شكى نيست كه در اين روزها از هر طرف پريشانحالى و بيچارگى و ضعف بر جميع طبقات و اصناف مسلمانان احاطه نموده است و لهذا هريك از مسلمانان شرقاً و غرباً و جنوباً و شمالًا ، گوش فرا داشته منتظر و چشم به راه است كه از كدام قطعه از قطعات ارض و از كدام بقعه از بقاع زمين ، حكيمى و مجددّى ظهور خواهد نمود تا آنكه اصلاح عقول و نفوس مسلمانان را نمايد و فسادهاى طارىشده را رفع سازد و دوباره ايشان را بدان تربيت حسنه الهيه تربيت كند ، شايد بهسبب آن تربيت حسنه باز به حالت مسرتبخش خود رجوع كنند . و من چون به يقين مىدانم كه حق مطلق اين ديانت صدقه و شريعت حقه را زائل نخواهد كرد ، بيش از ديگران منتظر آنم كه به حكمت حكيمى و تدبير خبيرى ، عقول و نفوس مسلمانان به زودترين وقتى منوّر و مقوّم گردد . از اين جهت هميشه خواهشمند آنم كه مقالات و رسائلى كه در اين روزها از قلم مسلمانان به ظهور مىرسد ، مطالعه و بر خيالات نويسندگان آنها احاطه نمايم ، شايد در اين مطالعات خود ، به افكار عاليهء حكيمى پى برم كه موجب حسن تربيت و صلاح و فلاح مسلمانان بوده باشد ، تا آنكه به قدر توانائى خويش مساعد افكار عاليهء او بوده باشم و در اصلاح قوم خود يار و انباز آن گردم . و در اين عالم بحث و تفتيش از افكار مسلمانان ، شنيدم كه شخصى از ايشان در حالت كبر سن و كثرت تجربيات ، سياحت ممالك فرنگ را نموده و پس از كدّ و جهد ، بهجهت اصلاح مسلمانان ، تفسيرى بر قرآن نوشته است ، بهخود گفتم : اينك همانكه مىخواستى ! و چنانچه عادت سامعين امور جديده است ، خيال خود را در جولان آورده تصورات گونهگونه در حق آن مفسّر و آن تفسير نمودم . و گمان كردم
مجموعه رسائل و مقالات ( فارسى ) — صفحة 191
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص١٩١