طغيان و خونريزى از آن ملل اسلاوى ظهور نمىكرد و آن بلاد در حوزه سلطنت عثمانى باقى مىماند و دنيا در سال 1877 از مصائب جنگ ترك و روس نجات مىيافت . 10 تاريخ صحيح اين عقيده صحيح را ثابت كه هرجا ظلم بوجود آمد آسايش معدوم شد و از دولت اثرى باقى نماند دولت به عدل استواربوده و ملت به علم زنده مىشود . هرگاه تصور شود كه دولت ايران چندهزار سال است كه بهمينطورها برقرار بوده و باز خواهد بود ، اشتباه بزرگى است ، زيرا كه دوره طوايف ملوك در ايران گذشت ، در آنوقت ملل ديگر نمىخواستند درازدستى بمملكت بنمايند ، ولى اكنون بجزئى تغيير وضع و بهانه دست مداخله درازدستان بمملكت ايران باز است و ممكن نيست با اين وضع كنونى ، دولت ايران بتواند زيست كرده و خود را مصون نگهدارد . 11 ثلث بيشتر نفوس ايران از كثرت ظلم حكام و فقر و پريشانى و بيكارى به اطراف عالم متفرق و پراكنده شده بانواع ذلت و حقارت به كار فعلگى و نوكرى و آبفروشى مشغولند و دولت هيچ نمىپرسد كه اين همه رعيت من در ممالك خارجه چه مىكنند ؟ سهل است ، هر قدر بيشتر از مملكت خارج مىشوند همانقدر بيشتر دولت به جهت رواج يافتن امر گذرنامه و ملاحظه منافع كوچك آن ، ممنون مىشود ! و ديگر فكر نمىكند كه هرگاه عوض جلب اين منفعت ، اسباب امنيت و آسايش آنها را در مملكت فراهم آورده آنها را به كار زراعت و فلاحت وادارد ، غير از آنكه موجب تكثير نفوس و تقويت قشون در هنگام لزوم و عمران مملكت و نيكنامى دولت در انظار دول و ملل ديگر مىگردد ، صدمقابل وجه گذرنامه هم از بابت ماليات و بهرهء ديوانى اينها كه بخارج مىروند ، بخزانه عايد مىشود . 12 همه مساحت خاك فرانسه به قدر يكسوم ايران نيست علت اينكه قريب چهل ميليون نفوس در خاك مزبور بوده و پانصد كرور تومان از آن قطعه كوچك بجمهوريت عايد مىشود و ايران با همه وسعت خاك صاحب هشت ميليون نفوس ( بقول فرنگيها ) و داراى هفت كرور تومان درآمد هم نيست ، چه چيز است ؟ غير از
نامه ها و اسناد سياسى ( فارسى ) — صفحة 98
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص٩٨