احتياجات عصر حاضر جريان پيدا نمايد و علماء درمقابل اراده دولت قيام نموده با عدالت و قانون آغاز ستيز كردند ؟ كى دولت خواست مريضخانه جديد تأسيس كند و آن را براى پرستارى بيماران مهيا سازد و هرچه در تخفيف آلام مردم لازم است ، موافق اقتضاى فنى حاضر كند و آسايشگاهها و پرورشگاهها تأسيس نمايد و علماء از اين كارهاى جديد خشنود نشدند و يا گفتند اين كار تازه بدعت است و هر بدعتى باعث هلاكت ؟ كى دولت ايران خواست قواى خود را بيفزايد ، ارتش خود را منظم كند و عده آن را به دويست هزارنفر رسانيده براى دفاع از مملكت موافق علم امروزه و مطابق اقتضاى زمان ما با اسلحه جديد مسلح سازد و علماء مخالفت نمودند ؟ 5 اما آنچه راجع به بعضى از علماء ذكر كرده بوديد كه تكاليف خودشان را از حيث تعاليم شرع مقدس و نشر آداب صلاح و تقوى واگذارده و در تمام ايران به چيزهائى كه براى شخص خودشان داراى منفعت است پرداختهاند و اينها باعث قحط و غلاء امروز و هزاران نفوس بندگان خدا گرديدهاند ؟ 6 تا حدودى صحيح است ، ولى اين مطلب عمومى نيست و به چندنفرى انحصار دارد كه سعى كردهاند تمام منافع را براى شخص خودشان منحصر ساخته و از اين راه مشئوم بطريق نامشروع نصف بلاد آذربايجان را مالك شوند ! چنين عملى در تمام علماء ايران كه از ميان آنان بسيارى اشخاص براى خدمت به حق و فضيلت قيام نموده و از حطام دنيا به اندكى قناعت كردهاند ، عموميت ندارد 7 البته اين كار زشت بيش از اين ، در همهجا و در هر زمان به عمل آمده است ، ولى حسن اداره و قدرت عدل و صميميت و دانائى حكمفرمايان توانسته است آنان را بجلوگيرى از احتكار و نشر عدل و مساوات درميان مردم و آساننمودن وسائل انتقال ، موفق سازد . دولت دانا و عادل براى ملت چون پدر مهربان است كه ملت را از هر ظلم و اجحافى ، چه داخلى و چه خارجى ؛ حفظ مىكند و مقدسترين تكاليف حكمفرمايان اين است كه نگذارد به هيچيك از افراد ملت ظلمى شود . اگر دولت در اين كار
نامه ها و اسناد سياسى ( فارسى ) — صفحة 96
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص٩٦