مسامحه را جايز شمرد و خود نيز بوسايل عديده از هيچگونه ظلم و تعدى بىحساب درباره ملت فروگذارى نكند ، ظلم رواج مىگيرد و جور و ستم منتشر مىشود و مشاهدات كنونى ما در ايران بيانات مرا تأييد مىكند . هيچ حاكمى براى هيچ ناحيهاى تعيين نمىشود مگر بعد از آنكه مبلغ هنگفتى براى بدستآوردن آن منصب خرج بكند و رشوه بدهد و همين كه به آن منصب نائل شد ، طليعهء اعمال او ظلم بمردم و غارت مملكت و جلب ننگ براى دولت و ملت است . مسئله فتنه اكراد و خرابىها و خونريزيهائيكه در دهات حوالى ساوجبلاغ و مراغه و رضائيه واقع شد ، سببش ظلم بود . كسى كه نه علم حقوق خوانده و نه از قواعد حكومت اطلاع دارد ، مال و جان و ناموس چهل پنجاه هزار نفوس را درمقابل پانصدتومان فروخته و آتش ظلمى برمىفروزد كه خود دولت با همه زحمات و مخارج گزاف نمىتواند نايره فساد آن را خاموش سازد . در ايران گمان مىكنند حكومت سهل و آسان است . و هر جوان بىمايهاى مىتواند در ولايات و ايالات حكومت نمايد ! 8 البته هركس در علل طغيان كنونى عقيدهاى اظهار مىكند ، بعضى مىگويند انگشت انگليس در كار است و بعضى روس را متهم ساخته مىگويند كه آتش فتنه را روشن كرده و اكراد را مسلخ نموده تا نسبت به شاه ياغى شوند ، بعضى ديگر تصور مىكنند دست عثمانى در اين كار دخالت دارد ، زيرا اكراد از پيش خود جسارت چنين كارى را ندارند ، ولى من جسارت نموده و مىگويم دستى كه فتنه را در مملكت به جنبش مىآورد و فساد را منتشر مىسازد يك سلسله مظالمى است كه دست ظلم آن را ايجاد نموده و لازم بود ما نگذاريم دشمنان نيرومند ما راهى بما باز كنند . بر فرض اگر انگشت همسايگان هم در كار باشد ، در آنصورت نيز چرا بايد وسيله و اسباب بهانه بدست دشمن بدخواه و كينهجو داد ؟ . در هر حال اجراى عدل و مساوات در تمام طبقات لازم است ، و الا دو لنگه دروازه وطن براى واردشدن دشمن گشوده خواهد ماند 9 . اگر دولت عثمانى در بوسنه و هرسك و بلغار به عدالت و انصاف رفتار مىكرد ،
نامه ها و اسناد سياسى ( فارسى ) — صفحة 97
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص٩٧