4
چهار نامه به حاج مستان مراغهاى ، ملكه ويكتوريا رياضپاشا و جوانان مصر
دربارهء اوضاع ايران و مصر
نامهاى به حاج مستان مراغهاى مسئول اوضاع ايران كيست ؟
دوست عزيز محترم سيدحاج مستان داغستانى از مراسله مورخه 15 نوامبر شما كه از وضع كنونى ايران اشارتى در آن رفته بود آگاه گرديدم ، تصور كرده بوديد كه علت محروميت ملت و دولت ايران از ترقيات امروزه ، مخالفت علماء با سياست و اداره مملكت است چون عقيده اين عاجز را در اين باب خواسته بوديد ، [ 1 ] 1 عقيده شخص خودم را بعرض رسانيده و تمناى قبول عذر مىنمايم . آنچه درباره علماء ايران تصور كردهايد دور از دائره عدل و انصاف است ، زيرا پوشيده نباشد هر وقت كه قدرت بدون قيد و بدون بازپرس باشد ، رجال دين نمىتوانند از اجراء ارادهء آن قدرت مسلط جلوگيرى كنند 2 و در عصر حاضر هيچ قوهاى نمىتواند از اجراء احكام دولت در ترقى ملت ممانعت نمايد . كى دولت ايران خواست در مملكت راهآهن بسازد و علماء دين مقاومت كردند و او را از نيل به اين مقصود كه هم براى دولت و هم براى وطن مفيد است بازداشتند ؟ 3 . . . كى دولت خواست مكاتب و مدارس را انشاء نمايد و براى تهذيب نسل و انتشار تعليم ، كاخ علم را بنا كند و علماء ايران اين نورى كه قلوب را منور مىسازد و تاريكى جهل را فرارى مىدهد ، خاموش ساختند و گفتند علم صحيح با شرع مقدس مغايرت دارد ؟ 4 كى دولت ايران خواست عدالت را درميان مردم استوار كند ، محاكم دادگسترى را تأسيس نمايد ، مجلس شورا را ايجاد كند تا تمام احكام با عدالت و موافق
هامش
[ 1 ] * اين شمارهها در اين نامه ، مربوط به توضيحاتى است كه در آخر آن خواهد آمد .