از روى عدالت و درستى حكمرانى نشده است و همه قدرتها در شخص پادشاه جمع شده است ! . و در صورتى كه او ديوانه يا دائماً مست باشد - يا اينكه هر دو حالت در او وجود داشته باشد - پس وضع و احوال ملت چه خواهد بود ؟ . هيچ چيز او را راهنما نيست ، جز خيالات بوالهوسانهئى كه از او موقتاً بظهور مىرسد . هرچه او خيال كند ، همان مىشود و حكام و وزراء و قائممقامها و مديرهاى او كوركورانه روش او را پيروى مىنمايند ، بنابراين عدالت درميان نيست . وزيرى كه امروز در اوج قدرت است ، ممكن است كه فردا چوب بخورد يا او را داغ كنند ! يا اينكه دچار صدمات ديگر بشود . براى اتهامهائىكه ممكن است تصور شود ، انواع شكنجهها معمول است و اعضاى گوناگون بدن را به وضع عجيبى قطع مىنمايند . و اين نوع شكنجه ، وضع معمول آنجا است . بنابراين هيچكس نمىتواند از گوش و دماغ و دست و پا و سر خود اطمينان داشته باشد ! اين است مفهوم سلطنت وحشت در چنين اشخاصى كه سمت خداوندگارى به خود گرفتهاند ! و بر من لازم است كه پيشگام شده بزرگترين اغتشاشات را دفع نموده و معايب را اصلاح بنمايم ، ولى در جائى كه افرادى پيشوا باشند كه مقامشان از مقام انسانيت كمتر باشد - مانند اشخاص مست و دايمالخمر و ديوانه و عياش و هرزه - در چنين صورت نتيجه اين نوع حكومت كه سلطنت وحشت است ، چه خواهد بود ؟ ما در ايران بواسطه اغتشاش كه نتيجه استبداد است ، از حيث بدن دچار رنج و صدمه هستيم و اين اغتشاش نتيجهء بلاواسطه ايجاد قدرت مطلقه است . * * * وضع حكومت در ايران به تفصيل ذيل است : اگر مردى طالب باشد كه حكومت ولايتى - فرض مىكنيم آذربايجان يا خراسان - را بدست آورد ، اول اقدامى كه مىنمايد پيشكش پادشاه را تقديم مىكند و اين پيشكشى به اعتبار وضع آن حكومت اختلاف دارد ، مثلًا از سى الى صدهزار تومان
نامه ها و اسناد سياسى ( فارسى ) — صفحة 116
مساهمون: سيد جمال الدين الحسيني الأفغاني
ص١١٦