و الحكم فى الأشياء كلّها و الأمور أجمعها ، إنّما هو للمراتب لا للأعيان . هكذا فى الفتوحات : « ثمّ اعلم - أيّدنا اللّه و إيّاك بروح منه - كه اجماع علماى شرع و دين و ارباب كشف و حقّ اليقين ، خلافا للحكماء المتفلسفين ، بر آن است كه ارتباط موجودات به حقّ تعالى از دو جهت ثابت است . يكى از جهت سلسلهء ترتيب و وسائط كه اوّل قلم است ، باز لوح محفوظ ، باز عرش ، باز كرسى ، باز سماوات سبع ، باز عناصر ، باز مولّدات از عناصر ، و منتهاى خلق و امر به انسان است ، و قد أخبر إنسان عين العالم - صلّى اللّه عليه و آله و سلّم - عن كلّ ذلك و قال : « الإنسان آخر موجود خلق » .
امّا جهت ديگر كه فلسفهء آن را نيافتهاند ، و انكار آن مى كنند بى اقامهء دليلى بر امتناع آن ، غير از استبعاد و اعراض از آن ، و آن جهت عدم وسائط است . چه هر موجود را ارتباطى است به حقّ تعالى بى واسطهاى از وسائط ، از وجهى كه به آن وجه قبول وجود مىكند . »
هست با هر ذرهّ درگاهى دگر * پس ز هر ذرهّ به دو راهى دگر
ز يك يك ذرهّ سوى دوست راه است * ولى بر چشم تو عالم سياه است
و آن معيت حقّ تعالى است با اشيا ، و حيطهء ذاتيهء او به ظاهر و باطن هر شيء ، همچون نقطهء مركزيهء غير منقسمة العين منقسمة الحكم به انقسام نقاط دايره ، چه هر نقطه از نقاط دايره را وجهى خاصّ است با مركز ممتاز از وجوه ساير نقاط ، و همچنين نقطهء مركز را با هر يك از نقاط دايره وجهى خاصّ است حكمى لا عينى ، افهم قال تعالى ( 1 ) : وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ و قال امام الموحّدين - عليه السلام - : ( 2 ) « مع كلّ شيء لا بمقارنة » .
اتّصالى بى تكيّف بى قياس * هست ربّ الناس را با جان ناس
هامش
( 1 ) الحديد : 4 .
( 2 ) نهج البلاغه ، خطبهء 1