منهاج الولاية في شرح نهج البلاغة ( فارسى ) — صفحة 377

در همه حالى ، امّا غايب است از پاى زيد . پس در ذات حقّ تعالى دفعات تجلّيات كه منشأ توهّم زمان است ، معقول نيست و نسبت با ما هست . زيرا كه اصل كه دهر است و يكى از اسماى الهيه است ، آن حقيقت نسبتى معقوله است همچون ساير نسب اسمائيه كه متعيّن مىشود احكام او در هر عالمى به حسب تقديرات مفروضهء متعينّه به احوال اعيان ممكنه و احكام آن ، و آثار اسما و مظاهر اسما كه ما به آن محاط زمانيم . از براى آنكه منشأ توهّم زمان ، ترتّب ميان احوال و احكام اعيان است به تقدّم و تأخّر عقلى يا حسّى ، و معبّر مىشود به اوقات معقوله و محسوسه . پس منشأ توهّم در احوال اعيان ما است ، چه دفعات تجلّيات نسبت با ما دفعات است ، و از حقّ تعالى يك دفعه بيش نيست . و لهذا ما محاط زمانيم و حقّ تعالى محيط است بر همه چيز ، تفطّن و تفهّم پس همچنان چه من الأزل إلى الأبد حقّ تعالى نزد خود حاضر است به علمى وحدانى ، جميع موجودات غير متناهيه نزد او حاضر است دائما سرمدا ابدا . اگر سائلى گويد كه چه مى گويى در قول حقّ تعالى : وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ ( 1 ) وسَيَرَى اللّهُ ( 2 ) ولَمّا يَعْلَمِ اللّهُ ( 3 ) و امثال ذلك در كلام مجيد كه دلالت مىكند بر آنكه علم حقّ تعالى حصولى است و حادث ، نه حضورى است و قديم ، چه كلمهء « حتّى » و « سين » سيرى و كلمهء « لمّا » دالّ است بر حصول علم بعد ما لم يكن حاصلا . جواب گوييم : معنى « حتّى نعلم » آن است كه حتّى يحصل علمنا القديم الحضورى فى المظاهر البشرى بطريق الحدوث ليكمل مراتب العلم فى الوجود ، لا أنّ اللّه تعالى و علمه يكمل بهذا ، تعالى اللّه عن ذلك علوّا كبيرا