گفتهاند .
آنچه نبايد مورد غفلت واقع شود - اگر چه غفلتى اندك - تعاليم اصوليى است كه در اسلام در بارهء مسائل وابستهء به انواع « ضرر » ( زيان ديدن ) و « ضرار » ( زيان رساندن ) آمده است ، تعاليمى كه اقتصاد اسلامى را به صورتى ريشه اى و ماهوى از نظامهاى اقتصادى ديگر جدا مىكند ، و ميان آن دو مرزى قرار مىدهد كه هيچ چيز نمىتواند آن را بردارد . و از اين جمله است همين اصل « لا ضرر و لا ضرار » و اصل « نهى از خوردن مال به باطل » و اصل « حرمت اصلى مال » .
نهى از خوردن مال به « باطل » ( و تفاصيل آن ) ، از ويژگيهاى اقتصاد اسلامى است ، چه حق و باطل ، به اين معنى و با اين حدود در نظامهاى مالى ديگر مورد توجّه قرار نمىگيرد . حق و باطلى كه بعضى از نظامهاى مالى ديگر به آن اشاره مىكنند ، اين فراگيرى و ژرفايى را كه اسلام در چارچوب قضاياى مالى در نظر مىگيرد ندارند ، بويژه اگر گستردگى مصداقهاى آن را در مفهوم اسلامى از اين اصطلاح ( باطل ) در نظر داشته باشيم ، كه شامل همهء راههاى باطل و نادرست فردى و اجتماعى براى خوردن مال فرد يا اموال عمومى مىشود ، همچون راههاى اخلاقى ، دينى ، فرهنگى ، سياسى ، اقتصادى ، نظامى ( فردى و اجتماعى ، ملَّى و دولتى ) .
همچنين جايى و معنايى براى اصل « لا ضرر » در اقتصاد سرمايه اى نمىبينيم ، چون مقياس در اقتصاد سرمايه دارى و تكاثرى ، سود و زيان مردم نيست ، بلكه هدف نهايى در سرمايه دارى و تكاثرگرايى چيزى جز سودهاى تصاعدى براى صاحبان سرمايه نيست . و اين امر ناگزير ، با زيان بينى ديگران و زيان رسانى به آنان آميخته و بر آن متوقّف است .
اقتصاد تكاثرى و سرمايه دارى به دنبال سود و فايده است و بالا بردن آن از هر راهى كه ممكن باشد ، خواه به سود مردم يا به زيانشان ، و البتّه جز به زيان ايشان صورت نمىگيرد ، چه اگر چنين نباشد ديگر تكاثرى نخواهد بود ، و ثروتها كلان نخواهد گشت . آرى ، زيان رساندن تكاثر به مردم ديگر و حقوق آنان از آثار ماهوى آن است ، و گر نه پيامبر اسلام « ص » از آن باكى نمىداشت ، كه در ميان امّت ( مسلمانان ) ، تكاثر
الحياة ( فارسي ) — صفحة 197
مساهمون: محمد رضا حكيمي
ص١٩٧