پادشاهى است - ايشان را وقع و عظمتى نيست ، و بنابراين تمام امورات هند در قبضهء اختيار اوست ، و سابق بر آنچنين نبود ، و چون از نائبان كمپنى امورات قبيحه كه موجب بدنام كردن قوم « انگلس » يعنى : انگريز بود به وقوع آمد به تجويز پادشاه و « پرلمنت » براى عنانگيرى ايشان اين وزير مقرّر گرديد ، و كمپنى ارض جديد سواى كمپنى ملك هنداند .
و بالجمله : چون كمپنى انگريز - يعنى جماعت تجّار هند - با پادشاه خود اين احوال را مقرّر كردند گماشتگان خود را با مال التجارت و زر نقد روانهء سمت هندوستان كردند ، و در هنگام سلطنت جهانگير - پادشاه بابرى - حسب الخواهش « جامس » پادشاه انگريز در بندر « سورت » مكانى بهجهت بيت التجاره كه آن را « كوتهى » مىگويند به آن جماعت داده شد ، و رفتهرفته از آن پادشاه رخصت « كوتهى » ساختن در « ممبئى » و « مندراج » و بنادر ديگر نيز حاصل كردند ، و در امر تجارت مشغول و سرگرم بودند ، و به پادشاه هند نيز گمرك و محصول مال التجاره مىدادند ، و بهتر از سوداگران ديگر اطاعت مىكردند ، و « 1 » در اين ضمن با مردم و رؤساء و بزرگان هر ملكى رسوم دوستى « 2 » و اخلاص را استوار نمودند ، و بر احوال و اطوار آن ملك آگاهى و اطلاع بههم رسانيدند .
پس ، از تجارت ترقى كرده به تسخير مملكت كوشيدند ، و به اندك وقتى كشور وسيع البنيان هندوستان را به تصرّف خود درآوردند ، و از كثرت هوش و ادراك و متابعت عقول دانشمندان و اصحاب تدبير از سوداگرى پا به خرگاه
هامش
( 1 ) و : در « الف » نيامده است .
( 2 ) دوستى : در « ب » نيامده است .