صحيحى نباشد چه جاى توجيه نامربوط غلط ، مانند تأويل خدا به معنى خودآى ، واللَّه به معنى بازيگر ، وشاه رسيد به معنى : اى گوسفند ببين گرگ را ! ليكن توجيه وتأويل صحيح شرعاً وعرفاً مسموع وقبول مىشود از گويندهء آن كلمه و كلام ، هرگاه خودش ادعا كند و در شأنش ارادهء احتمال آن رود ، نه آنكه ديگران به زور از براى آن تأويل كنند ، وهرچند ابا وتحاشى كند وقرائن مؤكّدهء ارادهء معانى ظاهره حقيقت در كلام خود آرد از او نشنوند ، مانند تأويل محيى الدين از براى آيهء ( انَّ الَّذِينَ كَفَروا ) « 1 » وتأويل عذاب به معنى شيرينى « 2 » در آيات قرآنى . و اگر سماع تأويلات شرعاً وعرفاً جايز باشد ، و به آن شبههء رفع حد و قتل از فاسق شود ، هيچ كفرى وفسقى وارتدادى و خلاف شرعى وعرفى درعالم به هم نرسد ، ومصداق اين از براى آيهء شريفه ( وَمَنْ يَرْتَدِدْ مِنْكُمْ عَنْ دِينِه ) « 3 » . و اخبار وارد در احكام مرتدّين ظاهر نگردد ، بلكه محاربهء پيغمبران ومسلمانان با كافران صورت شرعيه نداشته باشد ، وكفّار ومرتدّين در محاربهء حضرت رسالت وامير المؤمنين معذور بودهاند ، بلكه به ظلم و خلاف شرع كشته گشتهاند ، فاعتبروا يا اولى الابصار . و از جملهء مؤيّداتِ اين مضمار است ترجمه و تفسير كلمات نامربوطات « اتتل توته متل » كه زنان از براى بازى دادن و مشغول ساختن كودكان ساختهاند كه آنها را مشغول مىسازند و از گريه باز مىدارند ، و تفسير آن را
هامش
( 1 ) البقره ( 2 ) : 6 ، فتوحات مكيه : 1 / 115
( 2 ) شرح فصوص قيصرى : 212 و 213
( 3 ) البقره ( 2 ) : 217