يافتن از جوهر عقل و اغراض شهوانى و جسمانى ، مطيع محض اوامر الهى نيست و ممكن است كه عصيانْ در آن ، راه پيدا كند .
بنا بر اين ، عقل انسانى ، از سنخ عقل اوّل است ، كه هبوط و نزول پيدا كرده ، و علّت اين هبوط و نزول ، همان فرمان « أدْبَر » است كه از سوى پروردگار به او داده شده است . مراتب اين نزول ، عبارتاند از : 1 . نزول از عقل به مرتبهء نفس ؛ 2 . نزول از نفس به مرتبهء طبع ؛ 3 . نزول از طبع به مرتبهء صورت و جسم .
از نظر ملّا صدرا ، عقلى كه تا مرتبهء جسم و بدن عنصرى نزول يافته ، مىتواند به كمك استعداد و قدرتى كه در ذاتش نهاده شده ، خود را به مراحل كمال رسانده ، به جايگاه اوّليهء خويش ، باز گردد و خطاب « اقْبَل » را محقّق گرداند . اين سير صعودى ، با كمك دو نيروى نظرى و عملى ، امكانپذير است و در اين سير صعودى ، هدف اصلى عقل نظرى ، عبارت است از رسيدن به اصل خويشتن كه همان موجود مجرّد و عقل اوّل است و در آخرين گام ، به مرحله تجرّد مىرسد و عقل مفارق مىگردد . در اين ميان ، عقل عملى ، با تأثير در انسان ، وظيفهء راهنمايى او در انجام دادن و يا ترك افعال را به عهده دارد و او را مؤدّب به اخلاق حسنه و انجام دادن افعال نيك مىگرداند و اين وظيفه را با تأثير گذاشتن در نفس انسان و ديگر موادّ سُفلى ، انجام مىدهد . در ميان اين دو نيروى نظرى و عملى ، نيروى نظرى ، اصل شمرده مىشود ؛ زيرا حركت به سوى كمال و مبدأ ، توسّط آن انجام مىگيرد .
جمعبندى نظرِ ملّا صدرا
از نظر ملّا صدرا ، عقل مورد نظر روايات ، يك حقيقت واحد است كه داراى مراتب و مراحل گوناگون است و هر مرتبهاى ، اوصاف ويژهء خود را داراست و در روايات ، به اين مراحل ، اشاره شده و احكام و محمولاتى خاص براى هر مرحله ، ذكر شده است .
برخى روايات ، به مرتبهء اعلا و نهايىِ عقل ، اشاره دارند و برخى ديگر ، به مراحل