از نظر ملّا صدرا ، هدف و غايت عقل نظرى ، ايمان به خدا و روز قيامت است و هدف عقل عملى ، عمل به آرا و علومى است كه استنباط شده ، هستند و مجموع اين دو هدف ، موجب نزديكى انسان به خداوند و تجرّد از غير خدا خواهد گرديد .
از اين رو ، عقلى كه در روايات مطرح شده ، جدا و خالى از عقل عملى نيستن و عاقل ، كسى است كه علاوه بر برخوردارى از جوهر عقلانى ( يعنى عقل فطرى ) ، براى تكامل و رشد آن در ابعاد نظرى و عملى بكوشد و همراه با جودت رأى و زيركى ، به مقتضاى فهم در عمل نيز بكوشد . « 1 »
بخش سوم : رابطهء ميان معانى مختلف عقل در روايات ، از ديدگاه ملّا صدرا
همان گونه كه در بخش قبلى گفته شد ، از نظر ملّا صدرا ، نفس انسان ، داراى دو نيروى نظرى و عملى است كه نيروى نظرى ، با استفاده از مُدركات اوّليهء نفس ، سعى در ازدياد علم و كشف حقايق دارد و در اين راه ، از عقول مجرّده و عقل فعّال ، بهرهمند و متأثّر مىگردد و هدف اين نيرو ، تحصيل ايمان و معرفت نسبت به خداوند است ؛ امّا عقل عملى كه جزء ديگرى از نفس است ، باعث ايجاد مَلَكات و عاداتى است كه در فعل اختيارى انسان ، تأثير مىگذارد و هدف آن ، انجام دادن اعمال صالح و رعايت اخلاق حسنه است .
از نظر ملّا صدرا ، رابطهء بين عقل نظرى و عقل عملى ، رابطهء روح و بدن است و عقل نظرى ، اصل و اساس است كه عقل عملى ، در خدمت آن قرار مىگيرد . توضيح بيشتر اين كه اوّلين مرتبهء عقل - كه همان مخلوقِ اوّل و شريفترينِ ممكنات و پس از خداوند ، كاملترينِ موجودات عالم است - ، به جهت معرفت تام و كاملى كه نسبت به حقايق هستى دارد ، تمام ذاتش اطاعت و فرمانبُردارى است . پس از اين مرتبه ، مراتب نازل عقل قرار دارد . يكى از اين مراتب ، عقل انسانى است كه به دليل تركيب
هامش
( 1 ) . همان ، ص 236 و 584 .