عقل كسى بالاتر و كاملتر از ايشان نيست ؛ چون بر اساس برخى روايات ، وجود عقلىِ نورانى آن حضرت ، اوّل مرتبهء خلقت را داراست .
عقل ناتمام ( ناقص )
عقلى است كه درجاتى از كمال را كسب كرده است ، ولى نمىتواند به كمالاتى كه پيامبر صلى الله عليه و آله و معصومان عليهم السلام از آن برخوردار بودهاند ، برسد ؛ امّا صاحبان اين عقول ، مىتوانند با علم و عبادت و اطاعت خدا و اخلاق نيك ، به درجات عقل خويش بيفزايند و عقل خود را از كمالات نسبى برخوردار سازند . البته روشهايىاز سوى معصومان عليهم السلام براى تعالى و رشد عقل ، ارائه شده كه با به كارگيرى آنها مىتوان به مراتبى از كمال عقلانى ، دست يافت .
عقل منحرف شده ( شيطانى )
عقلى است كه از مسير خويش خارج شده و در خلاف جهت تكامل ، سير كرده و از مسير حق ، منحرف گشته است . اسلام از اين گونه عقول ، تعبير به « نكرا » كرده و در روايت ، از اين كلمه استفاده شده است . « 1 » شخصى از امام صادق عليه السلام پرسيد : « ما العقل » ؟ حضرت فرمود : « ما عبد به الرحمان و اكتسب به الجنان » . آن شخص عرض كرد : پس آنچه معاويه داشت ، چه بود ؟ حضرت فرمود :
تلك النكراء تلك الشيطنة وهى شبيهة بالعقل و ليست بالعقل . « 2 »
ملّاصدرا دربارهء آنچه باعث اشتباه و التقاط در معناى عقل و بدانديشى و شيطنت مىشود ، مىنويسد :
هامش
( 1 ) . ر . ك : تربيت عقلانى ، ص 46 - 47 .
( 2 ) . الكافى ، ج 1 ، ح 3 .