كه مىگويد :
« صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ »
. « 1 » اين آيه و آياتى از اين قبيل ، همه به « عقل مسموع » اشاره دارند . « 2 » امام كاظم عليه السلام در بخشى از فرمايش خود به هشام بن حكم مىفرمايد :
« اى هشام ! سپس [ خداوند ] آنانى را كه تعقّل نمىكنند ، نكوهش مىكند و مىفرمايد :
« وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ »
« 3 » . « 4 »
ملّاصدرا در صدر شرح اين بخش از حديث مىنويسد :
مخاطب اين سخن ، نكوهش آن كس است كه تعقّل نمىكند ؛ يعنى از عقل اكتسابى - كه عبارت از ملكهء ادراك معقولات است - ، بهره نمىبرد ، نه عقل مطبوع ( فطرى ) ؛ زيرا چه بسا كه [ عقل فطرى ، ] آنان را باشد ؛ ولى از به كار گرفتن آن ، روىگرداناند و در نتيجه ، مانند چهارپايان مىشوند . « 5 »
نكتهء ظريف ديگر ، اين است كه با توجّه به تعريفى كه براى عقل اكتسابى يا مسموع بيان شد ، مىتوان ثمرهء عقل اكتسابى را « علم حصولى » دانست و حتّى گفت كه مصداق علم حصولى و عقل اكتسابى ، يكى است ؛ چون علم حصولى نيز علمى است كه از طريق آموزش و فراگيرى به دست مىآيد .
در تأييد مطلب پيشگفته ، به سخن ملّاصدرا اشاره مىكنيم كه در شرح سخن امام كاظم عليه السلام كه فرمودند : « يا هشام ! إنّ العقل مع العلم » « 6 » مىنويسد :
عقل ، با تمامى معانى مختلف خود ، مطلقاً ملازم و همراه علم است و در بعضى عبارات ، عين و خودِ علم است . عقل بسيط قرآنى - كه برترين اقسام
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 171 .
( 2 ) . تربيت عقلانى ، ص 58 .
( 3 ) . سورهء بقره ، آيهء 170 .
( 4 ) . الكافى ، ج 1 ، ح 12 .
( 5 ) . شرح اصول الكافى ، ص 288 .
( 6 ) . الكافى ، ح 12 .