ديگرى به گونه اى ديگر قرائت كرده است ( بخارى ، 1401 ق ، ج 6 ، ص 98 ) . اين گونه روايات كه بيشتر از طريق اهل سنت نقل مىشود ، سرچشمه اختلاف قراءات را اقراء يا اقرار پيامبر مىدانند . در حالى كه برخى از روايات شيعه نزول قرآن را بر يك حرف مىدانند . در حديثى صحيح از زراره نقل شده است كه امام باقر عليه السلام فرمودند : « إِنَّ القرآنَ واحِدٌ نَزلَ من عند واحدٍ ولكنَّ الاختِلافَ يجىء من قِبَلِ الرُّواةِ » ( كلينى ، 1365 ش ، ج 2 ، ص 630 ) .
آن چه از روايات و گزارشهاى تاريخى به دست مىآيد اين است كه اختلاف قرائت در زمان پيامبر تا حد بسيار اندك و محدودى مطرح بوده است ؛ اما در مورد نوع اختلاف قرائت و كيفيت آن چيزى نمىتوان گفت . در زمان عثمان اختلاف قرائت پررنگتر مىشود . قبل از توحيد مصاحف در زمان عثمان اختلاف قرائت مشهود بوده و اين خود انگيزه اى براى اقدام عثمان بوده است . در زمان عثمان اختلاف بر سر قرائت قرآن به اندازه اى بود كه اين اختلافات در ميان لشكريان اسلام در زمان جنگ نيز به چشم مىخورد . عثمان از اختلاف قراءات احساس خطر كرد و از اصحاب خواست تا جمع شده و مصحف امام را بنگارند ( زركشى ، 1410 ق ، ج 1 ، ص 209 ) . آرتور جفرى آغاز اختيار را پس از توزيع مصاحف عثمانى مىداند و با يادآورى اين نكته كه مصاحف عثمانى از نقطه و اعراب خالى بود ، مىنويسد : در اين هنگام هر قارى اختيارى داشت ( سجستانى ، بى تا ، ص 41 ) . برخى نيمه دوم قرن اول و نيمه اول قرن دوم را مرحله پيدايش اختيار و گزينش در قراءات مىدانند . زمانى كه گروهى از هر شهرى به مصحف عثمانى و قرائت آن طبق دريافت خود از صحابه كه صحابه نيز به نوبه خود از نبى اكرم ( ص ) دريافت كردند ، روى آوردند ( فضلى ، 1405 ق ، ص 105 ) . بالوالى ظهور اختيار در عصر صحابه را نمىپذيرد و بيان مىكند مستندى براى اين رأى نيافته است و حديثى را كه به نوعى دلالت مىكند ابن عباس اختيارى در قرائت داشته است نقل و از نظر متن و سند نقد مىكند . وى پس از رد ظهور اختيار در زمان صحابه تأكيد مىكند ، نشانههاى اختيار در قرائت در دوره تابعين ظاهر شده است ( بالوالى ، 1418 ق ، ص 41 - 42 ) .
به نظر مىرسد اختلاف قرائت در زمان پيامبر بين اصحاب وجود داشته است ؛ اما مشخص نيست اين اختلافات در اصول قرائى مطرح بوده است يا در فرش الحروف هم اصحاب با هم اختلاف داشته اند . اختلاف قرائت در زمان پيامبر ( ص ) از هر نوعى كه باشد با وجود پيامبر ( ص ) در ميان اصحاب نوبت به اختيار قرائت نمىرسد و پيامبر با اهتمامى كه به حفظ قرآن داشتند ، به
اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — صفحة 75
مساهمون: زهرا قاسم نژاد
ص٧٥