در اين پژوهش به منظور بررسى « تحليل اثر سياق در اختيار و توجيه قراءات » ، موضوع اختيار قرائت به دو مرحله تقسيم مىشود . مرحله اول ، اختيار قرائت توسط قارى در محدوده قراء سبع و عشر است . با توجه به اين كه اين مرحله از اختيار متكى به نقل از مشايخ است ، در تعريف اختيار مىتوان گفت : اختيار به اين معناست كه امام از ائمه اختيار به قراءات صحيحى كه روايت كرده است ، روى آورده و يك قرائت را بر اساس ضابطه گزينش نمايد كه آن قرائت با لفظ اختيار به وى نسبت داده مىشود . مرحله دوم ، اختيار قرائت توسط نويسندگان كتب احتجاج قراءات و برخى از مفسران است كه در اين مرحله اختيار قرائت همراه با تحليل وجوه قرائى صورت گرفته است . در اين تحقيق با توجه به اين كه هدف بررسى « اثر سياق در اختيار قرائت » است و اختيار بر اساس قرائن و دلايل ادبى ، قرآنى ، روايى براى اولين بار به طور وسيع در منابع احتجاج قراءات و تفاسير مطرح شده است ، و بحث ما نيز با تكيه بر كتب احتجاج قراءات است ، در بيشتر موارد مراد از اختيار ، اختيار اديبان ، عالمان و صاحب نظران اين فن پس از قاريان سبع و عشر است ؛ هر چند در برخى از موارد سعى شده مسأله اختيار و اجتهادات و توجيهات قراء سبع نيز به تصوير كشيده شود . و مبناى نويسنده با تكيه بر قرائن و شواهد موجود بر اين اصل استوار است كه توجيهات قرائى منابع احتجاج قراءات در برخى موارد بر پايه اجتهاد و توجيهات قراء استوار است كه اين اجتهادات و توجيهات در مواردى اندك نقل شده و در موارد وسيع تر از بررسى قرائتهاى منحصر به فرد آنها قابل استخراج است .
1 - 2 - 3 . پيشينه اختيار قرائت
با توجه به مفهوم اختيار قرائت كه به معناى انتخاب يك وجه از قرائت در ميان وجوه مختلف قرائت است ، اختيار قرائت سابقه اى به قدمت اختلاف قراءات دارد . برخى از روايات ، سابقه اختلاف در قرائت الفاظ وحى را عصر پيامبر ( ص ) مىدانند . در اين روايات گاه به طور مطلق قرائت به احرف سبعه جايز شمرده شده است ( بخارى ، 1401 ق ، ج 6 ، ص 227 ) . گاه اين روايات اختلاف قراءات را به پيامبر نسبت مىدهند ، به گونه اى كه تصور مىشود پيامبر تنها منبع اختلاف قرائت بوده اند ( بخارى ، 1401 ق ، ج 6 ، ص 98 ) . برخى روايات داورى پيامبر در قرائت صحابه را گزارش مىكنند كه دو تن از صحابه در قرائت سوره اى اختلاف داشته اند و وقتى بر پيامبر قرائت مىكنند پيامبر هر دو وجه قرائت را صحيح مىدانند . در برخى روايات اختلاف قرائت به اقراء پيامبر دانسته شده و گزارش مىشود كه پيامبر بر يكى قرآن را به يك نوع و بر