أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ »
عطف به جمله
« فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ »
در آيه قبل باشد و تقدير آيه بدين صورت خواهد بود : « وَتَرى الذينَ آمَنوا يَقُولُون : أهؤلاء الذين أقسَموا . . . » ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 228 ) .
ب . ابوعمرو « وَيَقُولَ » با واو و نصب فعل مضارع خوانده است ( ابن جزرى ، بى تا ، ج 2 ، ص 254 ) . در قرائت به نصب فعل مضارع « وَيَقُولَ » ، فعل عطف به فعل « أن يأتِى » در آيه قبل :
« فَتَرَى الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يُسارِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشى أَنْ تُصِيبَنا دائِرَةٌ فَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍ مِنْ عِنْدِهِ فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ »
است .
مفسران و معربان و نحويان سه وجه را پيرامون اعراب « يَقُولَ » به نصب ذكر نموده اند :
1 . اكثر نحوپژوهان آن را عطف به « أن يأتِى » دانسته اند به تقدير : « فعسى الله أن يأتى بالفتح و أن يَقول » ؛ چون جايز نيست گفته شود : « عسى الله أن يقول الذين آمنوا » . و اگر حرف « أن » بعد از عسى در تقدير مقدم شود مىتوان « وَيَقُولَ » را به « أن يأتِى » عطف نمود ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 3 ، ص 230 ) . يعنى آن را عطف بر معنا دانسته اند ؛ زيرا معناى « عسى الله أن يأتى بالفتح » و « عسى أن يأتى الله بالفتح » يكى است .
3 . عطف بر « الفتح » است . در اين وجه چون « وَيَقُولَ » فعل است و عطف بر اسم شده بايد حرف « أن » در تقدير گرفته شود تا « وَأن يَقُولَ » مصدر باشد و عطف به اسم شود ( ابن انبارى ، 1400 ق ، ج 1 ، ص 296 ) .
4 . جايز است كه « أن يأتى » بدل از اسم جلاله الله قرار داده شده و تقدير بدين صورت شود : « عسى أن يأتى الله » ( قرطبى ، 1364 ق ، ج 6 ، ص 218 ؛ عكبرى ، بى تا ، ج 1 ، ص 130 ) .
علامه طباطبايى تنها مفسرى است كه قرائت به نصب را هماهنگ با سياق دانسته و مىنويسد : « در قرآن كريم كلمه « يقول » در اين آيه به ضم لام آمده ولى بعضى از قاريان آن را به فتح لام قرائت كردهاند تا عطف بر جمله :
« فَيُصْبِحُوا عَلى ما أَسَرُّوا فِي أَنْفُسِهِمْ نادِمِينَ »
( مائدة : 52 ) باشد و اين قرائت به علت هماهنگى با سياق بهتر است ، زيرا ندامت افراد مورد بحث از اينكه چرا دوستى با دشمنان اسلام را در دل پنهان كردند و نيز گفتار مؤمنين كه گفتند : " « وَ يَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا . . . » ، همه سرزنش آن افراد است به عاقبت ننگينى كه دوستى با كفار و مسارعتشان در ميان يهود و نصارا برايشان به بار آورد » ( طباطبايى ، 1417 ق ، ج 5 ، ص 376 ) .