الف . قرائت مشهور آيه « خِتَامُهُ » به كسر خاء و الف بعد از تاء است ( ابن جزرى ، بى تا ، ج 2 ، ص 399 ) . واژه « خِتَامُهُ » مصدر « خَتَم يختم خَتمَاً و خِتامَاً » به معناى آخر است يعنى آخر طعم و مزه آن بوى مشك دارد وقتى شارب و نوشنده لبش را از آخرين جرعه آن بر مىدارد ، بوى آن را مانند بوى مشك مىيابد ( زجاج ، 1408 ق ، ج 5 ، ص 300 - 301 ) .
طبرى هر دو قرائت را به يك معنا مىداند ؛ اما به علت اجماع قراء بر قرائت « خِتَامُهُ » قرائت مشهور را اختيار مىكند : « والصواب من القول عندنا فى ذلك : ما عليه قرأة الأمصار ، وهو خِتامُهُ لإجماع الحجة من القراء عليه ، والختام والخاتم ، وإن اختلفا فى اللفظ ، فإنهما متقاربان فى المعنى ، غير أن الخاتم اسم ، والختام مصدر » ( طبرى ، 1412 ق ، ج 30 ، ص 68 )
ب . كسايى « خَاتَمُه » به فتح خاء و الف قبل از تاء قرائت كرده است ( دانى ، 1930 م ، ص 221 ) . « خَاتَمُه » اسم به معناى آن چه به وسيله آن مهر مىشود ، است . كسايى به آيه قبل استناد مىكند كه مىفرمايد :
« يُسْقَوْنَ مِنْ رَحِيقٍ مَخْتُومٍ »
( مطففين : 25 ) و مختوم در آين آيه به معناى مهر شده است و اگر در آيه بعد « خَاتَمُه » خوانده شود ، كيفيت مختوم را نشان مىدهد كه شراب را با مشك مهر مىكنند ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 2 ، ص 366 ) . بنابراين كسايى سياق آيات را مؤيد قرائت خود مىداند .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء واژه « خِتَامُهُ » را به دو وجه « خِتَامُهُ » و « خَاتَمُه » قرائت كرده اند . سياق آيات قرينه اى بر تقويت قرائت كسايى است .
20 .
( وَ إِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِي دِينِكُمْ فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ )
( توبه : 12 )
« و اگر سوگندهاى خود را پس از پيمان خويش شكستند و شما را در دينتان طعن زدند ، پس با پيشوايان كفر بجنگيد ، چرا كه آنان را هيچ پيمانى نيست ، باشد كه [ از پيمانشكنى ] باز ايستند » .
واژه « أَيْمَانَهُم » به دو وجه « أَيْمَانَهُم » و « إيمَانهم » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « أَيْمَانَهُم » به فتح الف است ( مكى بن ابى طالب ، بى تا ، ص 214 ) . « أيمَان » به فتح جمع « يمين » به معناى سوگند است . مستند قراء در قرائت به فتح الف آيه شريفه :
« اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ فَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ »
( مجادله : 16 ) است .