قرطبى قرائت مشهور را به دلايل ذيل برتر مىداند :
1 . مقصود آيه نفى عام از رفث و فسوق و جدال است .
2 . نظم كلام و هماهنگى با مابعد آيه كه « لَا جِدَالَ » قرائت شده است ، قرائت مشهور را ترجيح مىدهد ( قرطبى ، 1364 ش ، ج 2 ، ص 408 ) .
ب . ابن كثير و ابوعمرو با تنوين و مرفوع « فَلا رَفثٌ » « وَلا فُسُوقٌ » قرائت كرده اند ( ابوالقاسم هذلى ، 1428 ق ، ص 483 ) . در اعراب قرائت « فَلا رَفثٌ وَلا فُسُوقٌ ولا جدالَ فِى الْحَجِّ » گفته اند : « لا » ملغى است و مابعد آن « رَفثٌ و فُسُوقٌ » مبتدا و مرفوع و واژه « فِى الْحَجِّ » خبر آن است ( زجاج ، 1408 ق ، ج 1 ، ص 269 ؛ قمحاوى ، 1427 ق ، ص 21 ) . سيبويه « لا » را مانند « ليس » دانسته و معتقد است « لا » در اين جا عمل ليس را انجام داده و مابعد را مرفوع كرده و خبر آن « فِى الْحَجِّ » است ( سيبويه ، 1408 ق ، ج 2 ، ص 231 ) . سمين حلبى اين قول را ضعيف شمرده است ( سمين حلبى ، بى تا ، ج 2 ، ص 323 ) . ابن عطيه نيز مانند سيبويه « لا » را شبيه به « ليس » دانسته و اسم بعد از « لا » را مبتدا و خبر آن را محذوف دانسته و « فِى الْحَجِّ » را خبر « لَا جِدَالَ » مىداند ( ابن عطيه ، 1422 ق ، ج 1 ، ص 273 ) . مىتوان گفت : قرائت رفع با تقدير « فلا يكون رفثٌ ولا يكون فسوقٌ » خبر از نفى رفث و فسوق در زمان حج ( ماه ذى الحجه ) مىدهد به عبارتى ديگر قرائت به رفع در قالب اخبار ، حكم حرمت را بيان مىكند . طرفداران اين وجه از قرائت ، « فَلا رَفثٌ وَلا فُسُوقٌ » را به معناى نهى در نظر گرفته اند « لا ترفثوا ولا تفسقوا » و « لَا جِدَالَ » را به معناى « لا شك ولا خلاف فى الحج » دانسته اند ( زمخشرى ، 1407 ق ، ج 1 ، ص 243 ؛ ابوحيان اندلسى ، 1420 ق ، ج 2 ، ص 285 ؛ عكبرى ، بى تا ، ج 1 ، ص 52 ) .
طبرى قرائت با رفع « فَلا رَفثٌ وَلا فُسُوقٌ ولا جدالَ فِى الْحَجِّ » را به دلايل معانى كه براى واژههاى « لارَفثٌ » « لافُسُوقٌ » « لاجدالَ » برگزيده است ، برتر دانسته و مىگويد : « أعجب القراءات إلى فى ذلك إذ كان الأمر على ما وصفت قراءة من قرَأ « فَلا رَفثٌ وَلا فُسُوقٌ ولا جدالَ فِى الْحَجِّ » به رفع مع التنوين وفتح دون تنوين » ( طبرى ، 1412 ق ، ج 2 ، ص 162 ) .
فخر رازى اهتمام به نفى جدال را در قرائت ابن كثير اشد از اهتمام به نفى رفث و فسوق مىداند ؛ زيرا جدال همه انواع زشتى و قبح را در بر مىگيرد و شامل رفث و فسوق هم مىشود ( فخر الدين رازى ، 1420 ق ، ج 5 ، ص 317 ) .
اثر سياق در اختيار قراءات ( فارسى ) — صفحة 361
مساهمون: زهرا قاسم نژاد
ص٣٦١