فعل « تَقُولُونَ » به دو وجه « تَقُولُونَ » و « يَقُولُونَ » قرائت شده است :
الف . قرائت مشهور آيه « تَقُولُونَ » با تاء است ( سالم محيسن ، 1408 ق ، ج 1 ، ص 198 ) . قرائت مشهور خطاب به يهود است . طرفداران اين وجه از قرائت هماهنگى با سياق كلام را علت اختيار قرائت خود مىدانند و در تأويل آيه مىگويند : « قل يا محمد للقائلين لكم كونوا هوداً أو نصارى أتحاجوننا أم تقولون أن ابراهيم وأولاده كانوا يهوداً » ( ابن ابى مريم ، 1414 ق ، ج 1 ، ص 303 ؛ ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 116 ) . در اين وجه از قرائت برخى « أم » را متصله دانسته و برخى هر دو وجه متصله و منفصله به معناى « بل » را جايز دانسته اند ( طبرسى ، 1377 ش ، ج 1 ، ص 84 ؛ قمى مشهدى ، 1368 ش ، ج 2 ، ص 73 ) . ابوحيان مىگويد : در اين آيه بهتر است « أم » را منقطعه به معناى « بل » در نظر بگيريم ؛ زيرا اگر « أم » را متصله بدانيم در اين صورت سؤال از تعيين يكى از دو طرف جمله است ؛ بنابراين متضمن هر دو طرف جمله يعنى
« قُلْ أَ تُحَاجُّونَنا فِي اللَّهِ »
و
« أَمْ تَقُولُونَ إِنَّ إِبْراهِيمَ وَ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ وَ يَعْقُوبَ وَ الْأَسْباطَ كانُوا هُوداً أَوْ نَصارى »
نيست و تنها يكى از آن را در بر مىگيرد ؛ اما اگر « أم » را منقطعه بدانيم در اين صورت هر دو طرف جمله را در بر مىگيرد ( ابوحيان اندلسى ، 1420 ق ، ج 1 ، ص 659 - 660 ) . آلوسى كلام ابوحيان را نمىپسندد و معتقد است ساختار و اسلوب كلام با متصله سازگار تر است ؛ زيرا در اين صورت اشاره دارد كه يكى از اين دو ذم و نكوهش براى شما كافى است ، حال اگر هر دو نكوهش در شما جمع شود چگونه خواهد بود ( آلوسى ، 1415 ق ، ج 1 ، ص 397 ) .
ب . ابن كثير و ابوعمرو و شعبه « يَقُولُونَ » با ياء قرائت كرده اند . كسانى كه « يَقُولُونَ » قرائت كرده اند معتقدند اين آيه شريفه خبر از يهود است « أم يقول اليهود والنصارى » ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 115 ) . همچنين برخى هماهنگى با سياق آيات قبل را كه به لفظ غيبت است
« فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ ما آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما هُمْ فِي شِقاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ »
( بقره : 137 ) علت اختيار اين وجه از قرائت دانسته اند ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 266 ) . در اين قرائت « أم » منفصله به معناى « بل » است .
تحليل اثر سياق در اختيار قرائت : قراء در قرائت « تَقُولُونَ » اختلاف نموده و به دو وجه خطاب « تَقُولُونَ » و غائب « يَقُولُونَ » قرائت كرده اند . قرائت « تَقُولُونَ » هماهنگ با سياق جملات و آيات است . جملات
« قُلْ أَ أَنْتُمْ أَعْلَمُ أَمِ اللَّهُ »
و
« وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ »
با لفظ خطاب