الف . قرائت مشهور آيه « يَخْدَعُونَ » به فتح ياء ، اسكان خاء و حذف الف و فتح دال است ( ابن مهران ، 1405 ق ، ص 97 ) . « يَخْدَعُونَ » فعل ثلاثى مجرد از « خَدَعَ ، يَخدَعُ ، خِدعَاً وخديعَةً » به معناى اظهار خلاف آنچه در باطن و ضمير هست ، مىباشد ( زبيدى ، 1414 ق ، ماده خدع ) . در توجيه قرائت « يَخْدَعُونَ » آمده است : در اين آيه خداوند متعال از حال منافقين خبر مىدهد كه با اظهار جمله « آمَنَّا بِاللّهِ وَبِالْيَوْمِ الآخِرِ » سعى دارند خداوند و مؤمنان را فريب دهند ؛ اما آنان تنها خود را فريب مىدهند
« وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ »
؛ و آن چه در ابتداى كلام براى منافقان اثبات شده است در پايان كلام با جمله
« وَ ما يَخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ »
از آنان نفى مىشود ( ابن زنجله ، 1402 ق ، ص 87 ) .
طبرسى قرائت « يَخْدَعُونَ » را اختيار نموده و مىنويسد : در اين آيه باب « فَعَلَ » از باب « فاعَلَ » كه در بيشتر موارد دو جانبه است ، شايسته تر است و آيه شريفه :
( إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ )
( نساء : 142 ) مؤيد اين وجه از قرائت است ( طبرسى ، 1372 ش ، ج 1 ، ص 133 ) .
ب . نافع ، ابن كثير و ابوعمرو « يُخَادِعُونَ » به ضم ياء ، فتح خاء ، واثبات الف بعد از خاء و كسر دال قرائت كرده اند ( دمياطى ، 1407 ق ، ص 128 ) . « يُخَادِعُونَ » فعل ثلاثى مزيد از باب مفاعله است . عده اى معتقدند « يُخَادِعُونَ » و « يَخْدَعُونَ » به يك معناست و برخى هم مىگويند : « يُخَادِعُونَ » به كار بردن عمل نيرنگ است هر چند كه مؤثر واقع نشود ؛ اما « يَخْدَعُونَ » نيرنگى است كه به نتيجه مىرسد ( ابوعلى فارسى ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 314 ) . ابوعمرو در علت اختيار قرائت خود مىگويد : « إنَّ الرجل يخادع نفسه ولا يخدعها » ( مكى بن ابى طالب ، 1404 ق ، ج 1 ، ص 285 ) . عده اى از طرفداران اين وجه از قرائت تناسب و هماهنگى با جمله اول را علت اختيار قرائت خود مىدانند ( سالم محيسن ، 1409 ق ، ج 1 ، ص 15 ) . ابن عطيه در توضيح اين مطلب مىنويسد : « هماهنگى و تناسب الفاظ علت قرائت ابن كثير و كسانى است كه در جمله دوم « و ما يُخَادِعُونَ » قرائت كرده اند تا با فعل « يُخَادِعُونَ » در جمله اول تناسب داشته باشد و اين مانند كلام شاعر است كه مىگويد :
ألا لا يجهلن أحد علينا * فنجهل فوق جهل جاهلينا