چشمانداز پيش از تاريخى برهمكنشهاى فرهنگى شمالغربى فلات ايران و بين النهرين
بهرام آجورلو « 1 »
چكيده
پيشين روابط فرهنگى و اجتماعى كشورهاى همساى ايران و عراق ، در بستر تاريخى و جغرافيايى فلات ايران و بين النهرين بزرگ ، تا دور پارينهسنگى ديرين هم ، گسترده شده است ؛ در واقع ، ايران و بين النهرين دو روى سك فرايند برآمدن تمدن در شرق نزديك هستند ؛ البته اگر بين النهرين را صرفا در چهارچوب محدود مرزهاى سياسى عراق امروزى تعريف نكنيم ، حتى از منظر جغرافيايى و زمينشناختى نيز ، بخشهايى از سرزمين بين النهرين باستان در محدود مرزهاى سياسى ايران امروزى قرار دارند . در تعريفى جغرافيايى و زمينشناختى ، بين النهرين باستان سرزمينى هموار و رسوبى است كه از شمال و شرق به كوهپايههاى زاگرس ، از جنوب به بيابان بزرگ عربستان و از غرب به بيابان بزرگ شام محدود مىشود .
آذربايجان ، به مركزيت حوز فرهنگى درياچ اروميه در گذر دوران پيش از تاريخى با سرزمين بين النهرين ارتباطات فرهنگى و اجتماعى داشته است ؛ به طورى كه اين دوران بلند مدت برهمكنشها را مىتوان به چهار ميانپرد عصر پارينهسنگى ، عصر نوسنگى ، عصر مسسنگى و عصر مفرغ تقسيم و بررسى كرد ؛ بر مبناى شواهد باستان شناختى ، در عصر پارينهسنگى شاهد گذر انسانگونههاى هومواركتوس از بين النهرين بزرگ به سوى آذربايجان و سپس قفقاز و خراسان هستيم ؛ و در عصر نوسنگى نيز امواج دهنشينى اوليه از بين النهرين عليا به حوز درياچ اروميه مىرسد ؛ به گونهاى كه فرهنگ اهرنجان - قرهتپه با فرهنگهاى افق پيشاز حسونايى قابل مقايسه است . در عصر مسسنگى ، آثارى از تاثيرگذارىهاى افقهاى حلفى و عبيدى در حواشى غربى و شمالى آذربايجان را مىيابيم ؛ سرانجام در عصر مفرغ ، مسئل حركت فرهنگ كورا - ارس از آذربايجان به بين النهرين و تاثير سفالگرى نوع خابور قابل بحث و بررسى است .
كليد واژه : ايران ، بين النهرين ، آذربايجان ، برهمكنشهاى فرهنگى و اجتماعى ، عصر پارينهسنگى ، عصر نوسنگى ، عصر مسسنگى ، عصر مفرغ .
هامش
( 1 ) . عضو هيئت علمى دانشگاه هنر اسلامى تبريز /ajorloo @ tabriziau . ac . ir