و تا توانى ذكر به محض لسان نكنى كه آن نافع نيست ، بلكه دل ذاكر باشد ، كه محلّ فيوض الهى دل است .
و تا توانى بر آن باش كه دل خود را از غير خدا خالى سازى ، چنان كه گفته اند در تفسير اين آيه كه :
« وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ »
« 1 » أى غيره .
و آينه دل . . . زنگ صور غير زدوده نشود ممكن نيست كه صورت محبوب ازلى در او جلوه گر شود . پس سعى بليغ كن در اين معنى كه فراموش ساختن دل از غير اوست و ذكر او بسيار كردن تا شايد كه مطلوب ازلى . . .
و ديگر مجاهده با نفس را از اعظم اسباب قرب شناس ، چنان كه بارى - جلّ وعزّ اسمه - مى فرمايد كه :
« وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » .
« 2 » و ديگر مى فرمايد :
« أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى » .
« 3 » و ديگر مى فرمايد :
« قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْواها » .
« 4 »
پس هرچه نفس طلب كند مخالفت او كن ، و اگر عبادت طلب كند آن را متّهم دان ، كه او نه كسى است كه عبادت طلب باشد ، البته ملاحظه ريايى يا نحو آن چيزى كرده كه تو را به آن مى خواند ، پس تو سعى كن كه او را در آن . . . نه بر نهج خواسته او كنى ، و در جميع اين چيزها استعانت از ملك علام نمايى ، كه آدمى را به خودى خود ممكن نيست طى اين منازل .
و على الدوام به گريه و زارى از او طلب توفيقات صورى و معنوى كنى .
و ديگر مراعات اعمال خود كنى كه هرچند بسيار كنى ملاحظه عظمت حقوق
هامش
( 1 ) . كهف : 24 .
( 2 ) . عنكبوت : 69 .
( 3 ) نازعات : 40 41 .
( 4 ) . شمس : 9 11 .